5. It rike kultuerlânskip fan Opsterlân: Lânskip, doarpen en minsken

It kultuerlânskip fan Opsterlân is it resultaat fan in iuwenlange wikselwurking tusken minske en natuer. Natuerlike geologyske prosessen hawwe de grutskalige haadlinen fan it lânskip foarme. De resultaten hjirfan binne tsjintwurdich foar in part noch te sjen, mar lizze ek foar in part ûnder de grûn. De gemeente leit op de oergong fan it Frysk-Drintske balstienliemplateau nei it leechlizzende feangebiet fan Fryslân. It al yn de foarlêste iistiid foarme dal fan it Keningsdjip (Alddjip) foarmet it ferbinende elemint tusken east en west, tusken heech en leech, tusken sân en fean, tusken doarpen en minsken en tusken de ferskillende lânskippen.

Fan de midsiuwen ôf hat de minske in hieltyd gruttere stimpel op it lânskip drukt. Yn dizze perioade is de blaudruk fan it hjoeddeistige kultuerlânskip makke. De lânskiplike ynrjochting wie meastentiids sterk ôfhinklik fan lokale omstannichheden lykas de ûndergrûn en hydrologyske omstannichheden. Sa hie Opsterlân yn de midsiuwen noch omfangrike heechfeankompleksen. Fanút it Keningsdjip binne dizze heechfeanen ûntgûn. De typyske opstrekkende ferkaveling yn de gemeente is hjir in oerbliuwsel fan. Yn lettere perioaden binne hieltyd nije lagen oan it Opsterlânske kultuerlânskip tafoege. Bepalende kultuerhistoaryske foarmingsperioaden wiene ûnder oare de wiete- en drûge ferfeaningen (turfwinning), de grutskalige oanlis fan lânskippen en de ûntginning fan heidegebieten. Troch al dizze ûntwikkelingen is der in sterk laachopboud en bysûnder ryk kultuerlânskip ûntstien.

1. It natuerlike lânskip 

De grutskalige haadlinen fan it lânskip sa't wy it no tsjinkomme binne troch natuerlike geologyske prosessen foarme. Yn de foarlêste iistiid (Saale-iistiid), de lêste iistiid (Weichsel-iistiid) en it Holoseen hat it natuerlike lânskip stal krigen. It Pleistoseenske lânskip is foarme yn de twa lêste iistiden. Dêrnei folge it waarmere en wietere tiidrek dêr't wy ús no noch yn befine: it Holoseen. 

1.1 It pleistoseenske lânskip 

Troch de oerhearskjende iisstroomrjochting yn de Saale-iistiid hat it beekdal fan it Koningsdiep oant Beetsterzwaag in noardeast-súdwestlike oriïntaasje. Itselde jildt foar it balstienliemplateau oan wjerskanten fan it streamdal. Yn de dêropfolgjende Weichsel-iistiid krige it lânskip syn foarm troch de oerhearskjende noardlike poalwinen. Op it balstienliemplateau ûntstienen deksânrêgen en útstoarne leechten (dit foarme letter de dobben). De rêgen hawwe de âldere noardeast-súdwest oriïntaasje as it wiere oernommen. Oan de ein fan de Weichsel-iistiid hawwe har ek iisheuvels yn it lânskip ûntwikkele, dy't nei it fuortranen grutte sirkelfoarmige kraters efterlieten: pingoruïnes.  

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Ynsnien beekdal Koningsdiep 
• Balstienliemhichten, deksânrêgen en stowsânkoppen (Bakkeveenster Dúnen, Wijnjeterper Skar)
• Pingoruïnes (Turkenleech, Waskmar), dobben (Gânzemar, Siegerswâldster mar) en pingoreliëfrânen
• Reliëfûnderskieden (Lippenhuisterheide, Himriker Skarren, Wijnjeterper Skar, Duerswâldsterheide, Bakkeveensterdúnen, De Mersken)
• Fjoerstienfynplakken, archeology
• Sânkop Olterterp
• Eardere delte De Draai
• Koningsdiep: fluvoglacial esker (ûntstien as gefolch fan iissmeltwetter) en grintrike sânen

1.2 It holoseenske lânskip (heechfeanlânskip)

Troch de seespegelstiging en de wetterstagnerende wurking fan de balstienliemûndergrûn kaam yn de rin fan it Holoseen grutskalige feanfoarming op. Under de maksimale feanferbreding yn de iere midsiuwen wie hast hiel Opsterlân bedutsen mei heechfean, sels it leger lizzende westlike diel fan de gemeente (ferdrinken heechfean). It Koningsdiep wie doedestiids in meanderjende feanrivier dy't tsjinne as ôffierwei foar it wetter dat út de heechfeanen en markes yn it fean (marstallen) kaam. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Koningsdiep as meanderjende feanrivier

It natuerlike heechfeanlânskip lykas it Fochteloërfean, mei feankoepels en marstallen is folslein ferdwûn. Resten fan dizze feanpakketten binne noch te finen ûnder tsjerkehichten lykas dy fan Lippenhuzen en Wijnjewâlde (Wijnjeterp). 

1.3 Grûnwetterstreaming 

Op sa'n 60 oant 100 meter djipte hat Opsterlân in djippere grûnwetterstreaming. Dizze streaming is rûchwei ûntstien troch de hegere lizzing fan it Drintske Plateau oan de eastkant fan de gemeente en it leger lizzende fean- en marregebiet oan de westkant. It grûnwetter streamt stadich fan east nei west en is ea as himelwetter op it Drintske plateau fallen. It wetter is hûnderten jierren ûnderweis foardat it binnen de grinzen fan Opsterlân oankomt. It wetter is skjin en komt troch de enoarme druk by lege gebieten noch wolris as kwelwetter nei boppen. Troch de hoemannichte en kwaliteit en troch filtering is it wetter ideaal as grûnwetter foar de wetterwinning. It gebiet leit fier fan de see ôf sadat der amper sprake is fan fersâlting.

2. De earste sichtbere ynfloeden fan de minske op it natuerlike lânskip 

Fan it momint ôf dat de minske him definityf fêstige yn it gebiet wat no gemeente Opsterlân is, waard it gebiet hieltyd fierder yn gebrûk nommen. De natuerlike heechfeanen en de feankoepels wetterden fan natuere ôf op it Koningsdiep. Yn de midsiuwen brûkten de agraryske ûntginners dit reliëf om de feanen yn kultuer te bringen. Fan de lette 10e iuw ôf startte dizze ûntginningsskiednis fanút Aldeboarn.

2.1 It agraryske feanûntginningslânskip (hiele gemeente)

Yn de 12e iuw hie de agraryske feanûntginning dy't fanút Aldeboarn op gong kaam it gebiet yn de omjouwing fan Bakkeveen al berikt. Haaks op in feanstreamke of -rivier groeven de ûntginners op lykmjittige ôfstannen sleatten de moerassen yn. Rûnom sa'n ûntginningsblok waarden syd- en efterkaden oanlein, ek wol liediken neamd, tsjin ôfstreamend wetter út it heechfean. De feanboeren leine pleatsen oan op it fean en koene hjir tydlik op ikkerje, benammen mei rogge. Troch de ûntwettering rjochting it Koningsdiep kaam de top fan it feandek drûch te lizzen, wêrnei't dizze begûn te oksidearjen. Fanwegen de meanfjilddaling dy't dit ta gefolch hie, begûn it kultuerlân te sakjen en ûntstie der in twadieling yn it lânskip. Yn it easten fan de gemeente begûn it sânlânskip wer oan it oerflak te kommen. Yn it beekdal en yn it westen lei de sânûndergrûn lykwols folle djipper. Troch de meanfjilddaling wiene dizze lânskippen oan fernatting ûnderhearrich. Al gau waarden de opstrekkende sleatten fierder it ûnoantaaste heger lizzende feanmoeras yn lutsen. Troch dizze ûntginningswize ûntstienen oeral by it Koningsdiep en syn sydrivier de Wispel langrekte perselen mei haaks dêrop linten fan pleatsen (delsettingsas). Elke boer hie de beskikking oer syn eigen opstrek. Op de jongere ferfeaningsdoarpen nei binne alle doarpen yn Opsterlân op dizze wize ûntstien.   

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Opstrekkende ferkaveling (lânskiplike blaudruk)
• Bewenningslinten, delsettingsassen (ferdwûne pleatsplakken, âlde tsjerkhôven, hûsterpen, âlde wensteden)
• Syd- en efterkaden: liediken
• Midsiuwske fuot- en tsjerkepaden
• Iepen

2.1.1 It wâldlânskip yn it easten: houtwâlen en heide

Op it sân bleau de opstrekkende ferkaveling bestean. It grutte ferskil mei it leger lizzende gebiet is dat op de hegere sângrûnen houtwâlen en singels by de opstrekkende perselen lâns ûntstienen. Dit besletten lânskip wurdt fierder skaaimerke troch lytsskalige boskjes, heidefjilden op dekssânrêgen, dobben of pingoruïnes en de karakteristike noardeast-súdwest oriïntearre delsettingsassen en wegen. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Houtwâlen en singels
• Lytsskalige boskjes en heidefjilden
• Bewenningslinten, delsettingsassen
• Binnen- en bûtenwegen 
• Leidyken
• Ikenhiemen (griene boerehiemen mei iken)
• Besletten 

2.1.2 It miedlânskip yn it westen: de heaïlannen

Yn it westen fan de gemeente en yn de beekdellingen wie it folle wietter. In protte fan dizze lannerijen stiene yn de wintermoannen hielendal ûnder wetter. Dizze lannerijen waarden meastentiids as heaïlân brûkt, ek wol mieden of marschen (mersken) neamd. Dit lânskip konsintrearre him benammen oan wjerskanten fan it Keningsdjip en syn eardere sydrivier de Wispel. Foar in bettere ôfwettering en wetterberging waard yn de heaïlannen faak in fynmazich sleatpatroan oanlein. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Heaïlannen (mieden, marschen, mersken) en heawegen 
• Diken (û.o. by it Keningsdjip lâns, Leppedyk)
• Fynmazich sleatpatroan (opstrekkend en dwerssleatten)
• Meanders Keningsdjip en Wispel (Alde Ie)
• Foarden, brêgen, hout of til
• Iepen

3. De hjoeddeistige lânskipstypen 

Troch fierdergeande skaalfergrutting, taname fan de befolking, feroarings yn de wetterhúshâlding en nije techniken yn de lânbou binne der ferskate lânskipstypen fuortkommen út it krekt neamde wâldlânskip yn it easten en it miedlânskip yn it westen. Dizze wurde yn dizze paragraaf fierder útien set.

3.1 Heechfeanûntginningslânskip

De opstrekkende kavels fanút it Keningsdjip grinzgje yn it noarden oan de gemeenten Smellingerlân en Westerkertier en yn it suden oan it eardere Skoatterlân (no gemeente Hearrenfean). Hielendal efteryn dizze kavels leine yn de 17e en 18e iuw noch frijwol ûnoantaaste heechfeanen. In oaniensletten stelsel fan leidyken soarge derfoar dat it wetter net út dizze heechfeanen wei streame koe. De feanpakketten wiene pleatslik wol trije oant fjouwer meter dik. Iuwenlang waard dit heechfean frijwol allinnich brûkt om der op lytse skaal turf te stekken. 

3.1.1 Heechfeanûntginning

Fanôf de 17e iuw kochten ynvestearders, keaplju en foaroansteande Fryske hearen dizze heechfeanen op om der turf te winnen. It giet hjir om ‘drûge ferfeaningen’. Troch it graven fan fearten en wiken waard it heechfean ûntwettere. Dêrnei koene de turven boppe de wetterspegel ôfstutsen wurde. De heechfeanen yn it noarden waarden oansnien fanôf de doetiidske Ureterpster feart. Yn it suden leine de Skoatterlânske kompanjonsfeart mei wiken nei Langezwaag en Jonkerslân en de Opsterlânske kompanjonsfeart. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Fearten en dwersfearten mei in langhalige lintfoarmige struktuer
• Wiken en dwerswiken mei in langhalige lintfoarmige struktuer
• Diken en liediken
• Slûzen, brêgen en slûzewachterswenningen
• Iepen

3.1.2 Feankoloniaal lânskip 

It swiere feanôfgravingswurk waard útfierd troch in protte feanarbeiders. It grutste part fan de feanarbeiders kaam fan earne oars wei. Sy fêstigen harren lâns de fearten en bouden dêr in (tydlik) ûnderkommen. Op dizze wize ûntstienen nije delsettings lykas Fryske Peallen, Oerterp oan de Feart (eardere buorskippen Dalen en Pietersburen) en buorskippen dy't neamd binne nei eardere slûzen (fallaat) lykas Wynjewâldster Fallaat en Himriker Fallaat. Nei de feanôfgravings ûntstienen op de ôfgroeven grûnen keuterûntginningen. Tusken de wiken ûntwikkele him sa in lânskip mei lytsskalige blokferkaveling. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Bewenning lâns fearten (feankoloniaal doarp mei lintbebouwing)
• Keuterûntginningen tusken wiken en dwarswiken
• In planmjittige blok- of rjochthoekige ferkaveling 
• Elzesingels as persielsskieding 
• Iepen oant healiepen

3.2 Legefeanûntginningslânskip en feanpolders (feanweide)

It kultuerlân yn it legere westen fan Opsterlân bestie yn de 16e en 17e iuw hast útslutend út hoai-lannen. De tige wiete hoai-lannen streamôf fan it Keningsdjip strûpten mei in beskate regelmjittigens ûnder wetter. Dit wiene de bûtelannen. Fan de 17e iuw ôf feroare it lânskipsbyld stadichoan. Ek yn dit leechlizzende gebiet kamen de feanôfgravings op gong. Dat gie mank mei ynvestearrings yn de wettersteat. 

3.2.1 Feanterijlânskip

De turfwinning yn it westen fan de gemeente gie op in hiel oare wize as by de heechfeanûntginningen. Om de doetiidske hoai-lannen hinne waarden liediken oanlein om it gebiet dêrnei mei in wettermûne te ûntwetterjen. Fan de boppeste drûchleine feanlaach koe dêrnei turf stutsen wurde. Pas om 1750 hinne waard yn Fryslân de Gyterse metoade tapast: Mei in baggerbeugel waard fean fan ûnder de wetterspegel wei omheech helle. De opskept feanbagger waard te drûgjen lein op legakkers of setwâlen. Yn de ôfgroeven gebieten bleau in stelsel fan petgatten en legakkers efter, dy't troch golfslach soms útgroeiden ta feanplassen. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Leidyken
• Petgatten en setwâlen (legakkers)
• Diken en dwarsdiken
• Dûkers en silen
• Turffearten
• Iepen

3.2.2 Feanpolderlânskip

Nei de relatyf winstjouwende perioade fan de feanôfgravings bleau der in protte ûnbrûkber lân oer. Yn earste ynstânsje waarden op yndividuele skaal ôfgroeven perselen bedike en bemeald om it lân dêrnei wer geskikt te meitsjen as hoai- of greidlân. Grutskalige oerstreamings late lykwols ta yngripende maatregels. Yn kollektyf ferbân, lykas de Grutte Feanpolder fan Opsterlân en Smellingerlân, waarden polderdiken (ringdyk) mei in ringfeart oanlein. Mei wynmûnen, en letter mei stoomgemalen, waard it wetterpeil regele en sa koe it lân opnij ûntgûn wurde, wat faak in tige fynmazige stripenferkaveling opsmiet.  

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Polderdiken (ringdyk) en ringsloten
• Polderfearten
• Wettermûnen en gemalen 
• Fynmazige stripenferkaveling
• Oerwegend lintbebouwing
• Iepen

3.3 Wâldûntginningslânskip

It lânskip fan de wâldûntginningen leit op de hegere, relatyf drûge deksânrêgen. Fanút de heechfeanûntginningen socht men, troch it wietwurd fan it lân, dizze hegere dielen op en fêstige him dêr. Sa ûntstiet der in oerhearskjende lintbebouwing (mei sichtlinen tusken de bebouwing). De doarpskearnen hawwe har faak bûten it lint foarme. Agraryske erven meitsje ûnderdiel út fan de lintbebouwing of lizze ferspraat oan (sân)paden en dwerswegen.

Der binne grutte ferskillen, fan lytsskalige lânskipseleminten, lykas houtsingels, oant robúste lânskipseleminten lykas boskstripen. Perseelbeplanting bestiet út houtsingels, houtwâlen, beammerigen en boskstripen. De oergongen nei de mear iepen gebieten, de beekdellingen, hawwe in rafeling karakter, om't houtsingels en boskstripen yn ôfwikseljende lingtes trochrinne oant it iepen gebiet. De erven binne faak ferbûn mei it lânskip om't de perseelbeplanting fan it erf trochrint yn it oanbuorjende lânskip. 

3.3.1 Wâldûntginning

Om't mei de ûntginning it fean oksidearre, fêstigen de minsken har hieltyd fierder fan de beek ôf en úteinlik op de hegere deksânrêgen. De langhalige kavels steane heaks op de ûntginningsbasis, faak fan de oergong fan de beekdelling rjochting de hege deksânrêch. Mei de fêstiging fan de bewenners kaam der ek mear beplanting yn de foarm fan bosken, boskstripen en oare lânskipseleminten. De ynfrastruktuer wurdt foarme troch east-west lizzende parallelle haadwegen mei in yntinsive ûntsluting troch (sân)paden en wegen. Op it heechste diel fan de deksânrêch leit de binnenwei (Binnenwei) en de bûtenwei (Bûtewei) leit op de oergong fan de rêch nei de beekdelling. De lettere, nije ruilferkavelingswegen rinne parallel oan de lingterjochting fan de deksânrêch. De wetterstruktuer bestiet út sleatten en fearten. Kultuerhistoaryske eleminten binne diken parallel oan de beekrinnen en klokkestoelen yn de doarpslinten. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten

• Langhalige kavels, heaks op de ûntginningsbasis
• Ynfrastruktuer yn east-west rjochting, lettere ferbinings noard-súd
• Diken parallel oan de beek en klokkestoelen
• Iepen – besletten, mei langhalige trochsichten

3.4. Heideûntginningslânskip

Oant de ein fan de 19e iuw wiene heidefjilden gesichtsbepalend foar de hegere dielen yn it lânskip. De heidefjilden kamen benammen foar op de deksânrêgen en yn it easten fan de gemeente. Yn de lette 19e iuw en yn de earste helte fan de 20ste iuw binne de heidegrûnen omsetten yn greidlân en bougrûn. Mei dizze ûntginningen waard ek de ferkaveling rationalisearre. In goed foarbyld is de heideûntginning fan it Foarwurkersfjild by Bakkeveen (1910-1916), dy't blokmjittich ferkavele waard en dêr't nije buorkerijen ferriisden. In oar diel fan de heideterreinen waard beplante mei nuddelbeammen. In protte fan dizze boskopstannen binne noch altyd oanwêzich. It oerbleaune diel fan de heideterreinen is yntusken oanwiisd as natuergebiet. 

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Rasjonale blokferkaveling en wegeaanlis
• Keuterûntginningen, ûntginningsbuorkerijen
• Nuddelbosken
• Reliëf 
• Iepen en besletten

3.5 Lângoedlânskip 

Benammen om Beetsterzwaag hinne binne tusken de 17e en 19e iuw ferskate lângoeden ûntstien. Yn Bakkeveen is der sprake fan in lângoed om de Slotpleats hinne. De lângoeden binne benammen stifte troch begoedige patriciërs dy't harren kapitaal te tankjen hiene oan de turfwinning. Dit plande lânskip wie foar in grut part basearre op de besteande struktueren fan it wâldlânskip. Binnen dizze struktueren waarden by it lânhûs prachtige tunen en parken oanlein mei oanbuorjende omfangrike produksjebosken mei ûnder oare hakhout en karakteristike leane-stelsels.  

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Lângoeden
• Parktunen mei leanebeplanting, beammerigen, wetterpartijen, boskaazjes, houtwâlen en singels
• (sicht)linen en fiergesichten
• Stjerrebosken, bûkehiem, 12 apostels
• Wegen- en padestelsel; Kettingleane, Skearpskuttersleane, Freulesingel
• Túnstruktueren, túnmuorren en -hekken
• Oanbuorjende ferkaveling
• Wetterpartijen en -struktueren; Beetstervaart, Opvaart
• Relaasje tusken lângoedstruktueren en -eleminten en it lânskip deromhinne
• Produksjebosken Lângoedbosken 
• Hakhoutkultuer
• Iepen – besletten

4. It beekdal Keningsdjip 

It beekdal fan it Keningsdjip rint fan it heger lizzende easten nei de leger lizzende feanpolders yn it westen fan Opsterlân. It beekdal rint hjoed de dei as in selsstannige ienheid, kanalisearre, iepen en leger lizzend, by en troch de ferskate lânskippen lâns.

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten 

• Gjin ûntsluting parallel by de beek lâns. Op inkele plakken trochkrusingen (brêgen)
• Iepen 
• Kanalisearre en foar in part meanderjende beek
• Wurdt/is ynrjochte as natuergebiet

5. De ruilferkavelingen 

Yn it Fryske lânskip hawwe yn de twadde helte fan de 20e iuw de nedige ruilferkavelingsprojekten plakfûn, sa ek yn Opsterlân. De ruilferkaveling fan én by it Keningsdjip lâns foarmet miskien wol de meast yngripende. De boppeloop fan it beekdal waard normalisearre (minder bochtich), grûnen yn it beekdal waarden mei help fan sânwinning egalisearre en de ûntsluting fan it gebiet waard ferbettere troch de oanlis fan in wei. De romtlike wjerklank fan sokke ruilferkavelingen is meastentiids in ferbettere berikberheid en ûntsluting fan de perselen yn kombinaasje mei in rationalisearring (of skaalfergrutting) fan de ferkaveling. Histoaryske ferkavelingsstruktueren binne dêrtroch foar in grut part út it lânskip ferdwûn.

Lânskiplike en kultuerhistoaryske wearden / Kearnkwaliteiten

• Rasjonele ferkaveling
• Ruilferkavelingssleatten 
• Rjochte diken
• Ruilferkavelingsbosken
• Iepen/besletten

Binnen de gemeente Opsterlân lizze sechstjin doarpen en trijeëntweintich buorskippen. In grut part hjirfan is fan midsiuwske oarsprong. De namme Opsterlân komt al foar it earst foar yn 1395 as Upsaterland, yn in oarkonde fan Frederik, biskop fan Utert. Bysûnder is dat de bestjoerlike grins fan Opsterlân iuwenlang ûnferoare bleaun is. De hjoeddeistige gemeentegrinzen binne noch identyk oan de perioade dat Opsterlân in gritenij (rjochtsgebiet) wie. Krektas in protte oare Fryske gritenijen is Opsterlân in diel fan in útinoarfallen âlde goa. Yn dit gefal de Boarnegoa, dy't it East-West rjochte dal fan de Boarn besloech, dat oan beide kanten flankearre wurdt troch de deksânrêgen, dy't foar in part mei heechfean bedutsen wiene. 

In gritenij waard bestjoerd troch in grytman (rjochter en bestjoerder) mei meirjochters, dy't ek belêste wiene mei (in diel fan) de rjochtspraak. De earste fermelding fan de oanwêzigens fan in grytman yn Opsterlân komt út 1471. Yn de neifolgjende iuwen wiene grytmannen ôfkomstich út foarname geslachten as Fockens, Lycklama à Nijeholt, Van Lynden, Van Boelens en Van Teyens. It âlde gerjochtsgebou yn de Haadstrjitte tinkt oan de wichtige rol dy't Beetstersweach binnen Opsterlân hie. Nei de ynfiering fan de gemeentewet yn 1851 waarden der lykwols gjin grytmannen mear oansteld, mar waarden gemeenten oanfierd troch boargemasters. Yn paragraaf 2.1.A. “It lânskip” binne de ferskate lânskipstypen beskreaun. De doarpen hawwe wy oardere per lânskipstype. Hjirûnder jouwe wy in koarte beskriuwing per doarp. Op dizze wize ûntstiet in better byld fan harren spesifike skaaimerken, lykas lizzing en morfology, yn kombinaasje mei sosjaal-maatskiplike duidingen. 

1. Heechfeanûntginningslânskip

1.1. Fryske Peallen

Fryske Peallen (Frieschepalen) leit tsjin de grins mei de provinsje Grinslân, njonken de doarpen Sigerswâld en Oerterp. It leit oan de trochgeande wei fan Bakkefean nei de snelwei A7 fan Hearrenfean nei Grinslân. It doarp telde yn 2021 1.015 ynwenners en is yn de 18e iuw ûntstien as ûntginningsdoarp yn it heechfeangebiet. Mei de peallen yn de doarpsnamme wurde de grinspeallen by de grins mei Grinslân lâns bedoeld. Fryske Peallen is pas yn 1953 beneamd ta selsstannich doarp. Foar dy tiid makke Fryske Peallen diel út fan Sigerswâld. Fan likernôch 1660 ôf waard de Grutte Feanfeart nei Bakkefean groeven om de feanen yn it noardeasten fan Opsterlân eksploitearje te kinnen. By Fryske Peallen makke dizze feart mei ferlaat en ophelbrêge in bûging nei it súdeasten. Der stiene inkele huzen en in herberch. De feart is tichtmakke en no is de Tolheksleane de haadader fan it doarp, in leane mei moaie ikebeammen en bebouwing fan benammen frijsteande wenten, inkele pleatsen en in tsjerkje mei dakruter út 1928.

2. Leechfeanûntginningslânskip en feanpolders    

2.1. Nij Beets

Nij Beets is in jong streekdoarp, stifte troch feanarbeiders. It is ûntstien doe't de turfwinning om 1860 hinne begûn. De earmoedige wurk-, wen- en libbensomstannichheden fan de arbeiders wiene de fiedingsboaiem foar in felle sosjale striid. Yn Nij Beets is de skiednis fan de ferfeaningen en wat dit betsjutte foar de feanarbeiders en it lânskip te sjen yn iepenloftmuseum It Damshûs. Troch it doarp rint it Polderhaadkanaal. Dit kanaal is iepene yn july 2015. It is ûnderdiel fan de Turfroute (in kultuerhistoaryske farroute oer de fearten dêr't eartiids de turfskeppen by lâns farden) en komt út yn it Nasjonaal Park De Âlde Feanen. Yn it doarp wenje relatyf in protte jonge húshâldings mei bern en jongerein. It telde yn 2021 1.670 ynwenners.

Tusken Nij Beets en de A7 leit súdeastlik fan it doarp in grûnwetterwinning- en drinkwetterproduksjelokaasje.

2.2. De Tynje

De Tynje is in wenplak, lizzend yn it westlike feanweidegebiet fan Opsterlân. It doarp leit flakby natuergebiet "De Deelen". Yn 2021 telde it goed 1.530 ynwenners. It oarspronklike karakter fan dit agraryske feanûntginningsdoarp wie in weidoarp. Tijnje is in fernederlânsking fan it Fryske wurd tynje, dêr't oarspronklik in fiskdam yn in wetterrin mei oantsjut waard. De Tynje is ûntstien yn de njoggentjinde iuw yn de tiid fan de turfôfgraverijen yn it leechfeangebiet yn it westen fan Opsterlân. Om 1800 hinne kamen de earste turfôfgravers en ferfeanters nei it gebiet om De Tynje hinne. De eardere grifformearde tsjerke út 1921 oan de Rôlbrêgedyk is as betonnen gebou unyk fanwege de arsjitektuer en konstruksje, en it stiet op de monumintelist. 

De oprjochting fan de koöperative suvelmolkfabryk 'Volharding II' yn 1916 wie fan grut belang foar De Tynje. It kin beskôge wurde as it ein fan de ferfeaningsyndustry. Dêrnei ûntwikkele him in sûne middenstân mei in breed skala oan faak ienmansbedriuwen. Dy fariearren fan smid oant weinmakker, fan bakker oant slachter, fan kafee-hâlder oant krudenier, fan skuonmakker oant fytsmakker, fan hûsskilder oant timmerman. 

Nei de Twadde Wrâldoarloch kaam der jild frij om it doarp te modernisearjen. Om 1955 hinne waarden de rakken tichtmakke yn it foardiel fan in rûnwei. Sels de iuwenâlde Wispel waard tichtmakke. In diel fan it like âlde Moerdjip waard fersmelle en rjochtlutsen. De Tynje hat doe in soad fan syn oarspronklike karakter ferlern yn it foardiel fan ruilferkaveling, yntinsive lânbou en wurkferskaffing. 
Yn deselde perioade waard de A7 tusken Hearrenfean en Drachten oanlein as flakke twabaanswei. It soarge derfoar dat De Tynje folle makliker berikber waard, wat wis yn it foardiel west hat fan de ekonomyske groei en wolfeart yn it doarp. 

2.3. Jonkerslân

Jonkerslân (Jonkerslân) leit oan de súdlike râne fan de gemeente Opsterlân, oan de dyk fan De Gordyk nei Langezwaag. It doarp wie oant 1988 in gehucht fan Langezwaag, mar waard dêrnei selsstannich. It doarp waard dêrnei útwreide mei ûnder oaren it lytse distrikt Feanborch. Mei krekt ûnder de 300 ynwenners is Jonkerslân it op ien nei lytste doarp yn 'e gemeente Opsterlân. It doarp kin karakterisearre wurde as in regionaal doarp sûnder in dúdlik doarpskern. Wenjen is de primêre funksje fan it doarp. De kearn fan it doarp wurdt mear of minder definiearre troch de lokaasje fan it mienskipshûs en de basisskoalle. It doarp hat in aktive befolking. Tegearre ûnderhâlde de ynwenners 18 ferienings, kommisjes en wurkgroepen dy't har dwaande hâlde mei ferskate aspekten fan 'e kwaliteit fan it libben yn it doarp.

2.4. Lúkswâld

Lúkswâld is fan oarsprong in feanûntginningsdoarp en heart by de lytsere doarpen fan de gemeente. Yn 2021 telde it 430 ynwenners. It doarp wurdt skaaimerke troch in lintbebouwing by de Hegedyk, de Alde Leane en de Lúkster Heawei lâns. De haadfunksje fan it doarp is it wenjen. Lúkswâld leit yn it westen fan Opsterlân yn it feanûntginningslânskip. Lúkswâld wie lange tiid it lytste doarp fan de gritenij Opsterlân. Yn 1749 wennen der mar trije húshâldings en telde it mar tsien stimhawwende ynwenners. Oan de ein fan de achttjinde iuw naam it tal bewenners ta troch de turfwinning yn de omkriten. Lúkswâld hat nea in tsjerke hân en hearde yn de 16e iuw tsjerklik by Gersleat yn de oanbuorjende gritenij Aenwirden.

Eastlik fan Lúkswâld en de A7 leit in (beëage) Grûnwetterwinning- en drinkwetter-produksjelokaasje.

2.5. Langsweagen

Langsweagen (Langsweagen) leit oan de dyk fan De Gordyk nei It Hearrenfean, yn 'e súdwestlike punt fan 'e gemeente Opsterlân. Yn 2021 hie it doarp 1.050 ynwenners. De buorskippen Nieuwe Vaart en Wijngaarden falle (foar in part) ek ûnder it doarp. Oant 1988 wie it doarp Jonkerslân ek in buorskip fan Langezwaag. Langezwaag leit op 'e grins tusken sân- en feangrûn. Ten westen en súden fan Langezwaag leit in iepen lânskip, wylst ten easten en noarden it lânskip in sletten karakter hat.
De namme Langezwaag is keppele oan de lizzing fan it lân. Langwerpige fjilden (zwagens) rûnen eartiids fan it lytse rivierke de Alde Ee yn it noarden oant foarby de Skoatterlânske Kompanjonsfeart yn it suden. Langezwaag is ien fan 'e âldere doarpen yn 'e gemeente Opsterlân, in doarp fan boeren dy't benammen fertrouwe op lânbou (rogge en boekweit); kij en skiep waarden benammen hâlden foar harren dong.

3. It wâldûntginningslânskip

3.1. Beetstersweach (lângoedlânskip)

Beetstersweach is in doarp yn it hert fan de Fryske Wâlden. Beetstersweach wie eartiids al in doarp mei oansjen. Net foar neat stiet it doarp ek wol bekend as it ‘Wassenaar fan it Noarden’. Hoewol't it net de grutste kearn fan Opsterlân is, is it gemeentehûs der fêstige. Op 1 jannewaris 2021 telde it doarp 3.610 ynwenners. Ferskate monumintale pannen en tunen yn de Haadstrjitte, dy't op syn minst trije en in heale iuw âld is, binne stille tsjûgen fan de rike aadlike bewenners yn de 18e en 19e iuw. De tunen by de lângoeden, ea it genot fan inkelingen, steane no iepen foar elkenien. Beetstersweach telt 46 ryksmonuminten en is ek in springlibben doarp. Histoaryske rykdommen wurde mei hjoeddeistige attraksjes kombinearre: restaurants, winkels en boetieks, kuier- en fytsmooglikheden yn de bosken en in protte keunstsinnige galeryen.

3.2. Olterterp (lângoedlânskip)

Olterterp, eastlik fan Beetstersweach, is it lytste doarp fan de gemeente mei sa'n 90 ynwenners yn 2021. Under it doarp falt ek de buorskip Heidehuzen.

Yn Olterterp stiet in tsjerke út 1415 mei in toer út de 18e iuw. Olterterp komt yn 1315 foar as Utrathorp. Utrathorp foarmet tegearre mei it dan Urathorp neamde Oerterp in nammepaar dat de lizzing fan de beide doarpen ten opsichte fan de rivier de Boarne oanjout. It Aldfrysk ûtere betsjut "bûtenste" of "oan de bûtenkant lein", Olterterp is dus it streamôfwerts lizzende doarp. 

3.3. De Gordyk

De Gordyk (De Gordyk) is it grutste doarp fan Opsterlân, mei 7.415 ynwenners yn 2021. It doarp tsjinnet as in sintraal knooppunt foar de omlizzende doarpen, mei in heech nivo fan foarsjennings. It is ek fan regionaal belang fanwegen syn detailhannel, lytse en middelgrutte bedriuwen, en wurkgelegenheid. 

De Gordyk waard foarme troch turfwinning. De betsjutting fan De Gordyk komt ôf fan 'e saneamde "Vlecke", dêr't yn it ferline guod ymportearre, opslein en ferhannele waarden. Yn De Gordyk In soad turf waard troch it doarp ferfierd. In dúdlik sichtbere oantinken oan it tiidrek fan turfwinning is de Opsterlânske Kompanjonsfeart, dy't dwars troch it doarp rint. Dizze feart makket diel út fan de Turfrûte, in moaie rekreaasjewetterwei dy't foaral yn 'e simmer in libbene sfear yn it doarp skept.
De Gordyk It is oarspronklik in lintdoarp lâns de Opsterlandse Compagnonsvaart, mei as haadstrjitten de Brouwerswal, Kerkewal, Molenwal en Langewal. It kanaal wurdt oerstutsen troch de Hoofdstraat. Buorren as Leantsje, De Helling en De Vlecke binne begjin jierren '70 boud. Yn de jierren '80 binne strjitten ûntwikkele as Spinnerij, Brouwerij, Wolkammerij, Weverij, Mouterij en Kuperij. Mear resinte wenwiken binne Trimbeets en Plan Loevestein, dat yn fazen opmakke wurdt. Dat lêste bringt De Gordyk en Lippenhuizen tichter byinoar.
De doarpen Oosterend en Kortswaag falle ek ûnder it doarp. Kortswaag (Frysk: Koartsweagen) wie in selsstannich doarp fan 1315 oant 1962. Dêrnei foarmen se De Gordyk en Kortezwaag in twillingdoarp as De Gordyk -Kortezwaag, mar nei in pear jier waard besletten om dit yn te koartsjen ta De Gordyk en sa waard de âldere Kortezwaag in doarp fanôf 1969 De Gordyk It buorskip Kortezweach wurdt meastentiids rekkene fanôf it sportfjildkompleks Kortezweach, mei dêryn de wenningen lâns De Leijen, de Dwersfeart en it ferbinende stik fan de Nijewei tusken De Leijen en de Dwersfeart.

3.4. De Himrik

De Himrik is in lyts doarpke yn it suden fan de gemeente Opsterlân. Yn 2021 hie it doarp 755 ynwenners. Under it doarp falle ek de buorskippen Himrikerferlaat, Sparjebird (foar in grut part) en Welgelegen (lyts dieltsje).
De namme komt fan it Aldfrysk hemrike en betsjut marke; "mienskiplike grûn" of "doarpsgebiet". Yn de omkriten fan De Himrik is it unike kûlissenlânskip te finen. It kûlissenlânskip bestiet út greiden mei houtwâlen (houtsingels). Yn de omkriten binne ferskate kuier-, fyts- en ruterpaden te finen. De Himrik leit yn it heidelânskip en flakby de delling fan it Keningsdjip. It doarp leit by de Opsterlânske Kompanjonsfeart lâns. By de feart lâns steane karakteristike en sfearbepalende slûswachterswenten. 

3.5. Lippenhuzen

Lippenhuzen (Lippenhuzen) is oarspronklik in lânboudoarp, earder bekend as Kobunderhuizen. Yn 2021 hie it 1.300 ynwenners. It doarp is ferbûn mei Hemrik fia de Compagnonsfeart. De Gordyk en Terwispel. Dit stik fan 'e Turfrûte liedt troch in moai lânskip (streamdelling en sânrêch kultuerlânskippen). It lânskip kin ek te foet of mei de fyts bewûndere wurde. In moaie ekskurzje is de Liphústerheide, in prachtich heidegebiet lâns it Koningsdiep. 

3.6. Terwispel

Terwispel leit yn it westen fan 'e gemeente Opsterlân, tichtby De Gordyk Yn 2021 hie it 1.000 ynwenners. It doarpke Kooibos makket ek diel út fan it doarp. It leit tichtby in boskgebiet. It is ien fan 'e âldere delsettings fan 'e gemeente en hie oarspronklik in agrarysk karakter.

Terwispel is ien fan de âldere delsettings fan de gemeente. It doarp leit op de grins tusken twa lânskipstypen. Ten westen fan it doarp leit it iepen lânskip en ten easten it kûlisselânskip. Der is sprake fan in mingfoarm fan in weidoarp en in wetterstreekdoarp. De wei "De Streek" en it wetter "De Nije Feart" foarmje in krusing dêr't it doarp him lâns ûntwikkele hat.

3.7. Oerterp

Oerterp is ien fan de âldere boerenedelsettings op de hegere sângrêden benoarden it Keningsdjip. Yn 2021 hie Oerterp 4.860 ynwenners. Der wenje yn Oerterp relatyf in soad forensen, in gefolch fan de geunstige lizzing ten opsichte fan Drachten (6 km), Drachten, de A7 en de N381.

Nettsjinsteande de neite fan Drachten as servicesintrum hat Ureterp in tsjinstfunksje foar de omlizzende doarpen (Frieschepalen, Siegerswoude en Wynjewoude). Ureterp is na De Gordyk it twadde doarp fan 'e gemeente Opsterlân.

Oerterp is in wei- of streekdoarp, dat yn tsjinstelling ta oare weidoarpen net troch de feanterij ûntstien is. De langhalige foarm is in gefolch fan de lizzing op de dekzângrêd tusken de oarspronklike Drait en it Keningsdjip. De earste bewenning fûn plak op dizze sângrêd en moat wis al tûzen jier âld wêze. De namme Oerterp (Urathorp, mei it Fryske oer = boppe) wurdt ferklearre út de lizzing ten opsichte fan it Keningsdjip. Oerterp leit boppestream. Terp betsjut hjir dus doarp. 

3.8. Wynjewâld

Wynjewâld is krekt as Oerterp ien fan de âldere boerenedelsettings yn Opsterlân. It doarp telde yn 2021 2.055 ynwenners. It doarp leit tusken Bakkefean en Himrik flakby de eastgrins fan de gemeente. Under it doarp falle ek de buorskippen Lyts Grins, Moskou (foar in part), Petersburg (foar in part), Sparjebird (foar in part) en Wynjeterpferlaat.

Duerswâld en Wynjeterp wiene twa streekdoarpen dy't yn de lette Midsiuwen yn elkoars ferlingde op in sângrêd tusken Keningsdjip en Tsjonger ûntstien binne. Se binne yn 1974 ta it doarp Wynjewâld gearfoege. De omjouwing is parkeftich en nûget út ta rekreaasje. Wynjewâld hat meardere campings, minicampings en natuerkampings. De bosken ten easten fan it doarp binne yn de twadde helte fan de 19e iuw oanlein yn opdracht fan de famylje Lycklama à Nijeholt. Der binne in soad kuier- en fytsrûtes troch it grien; mei as pearel de Duerswâlderheide tusken Bakkefean en Wynjewâld. It is it grutste heidefjild fan Fryslân, mei pingoruïnes (dobben). Wynjewâld leit mei Lyts Grins ek oan de Kompanjonsfeart, en dêrmei lâns de Turfroute. 

4. Heide-ûntginningslânskip

4.1. Bakkefean

Bakkefean is in doarp flakby it trije-provinsjepunt Fryslân, Grinslân en Drinte. It doarp hie yn 2021 1.905 ynwenners. In bysûnder stikje Fryslân dêr't it bosk, de heide en dunen de boppetoan fiere. By Bakkefean lizze de Bakkefeanster Dunen. Dit is in heide- en boskgebiet dat net oanrekke is troch de feanûntginning yn de 19e iuw. Twa iuwen lyn seach hiel Súdeast-Fryslân der sa út. De ienige skieppekoai yn Fryslân befynt him op de oangrinzjende heide fan Allardsoog en de heide fan Bakkefean. Bakkefean leit yn it eastlik streamgebiet fan it Keningsdjip dat benoardeasten fan Bakkefean ûntspringt. It beekdal fan it Keningsdjip wurdt opnij ynrjochte wêrby't de beek syn oarspronklike meanderjende rin weromkrije sil. Trije organisaasjes beheare de natuergebieten rûnom Bakkefean: Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en It Fryske Gea. Bakkefean hat ek in lângoed, De Slotpleats, mei byhearrend bosk. Dit slút ek oan by it lângeadelânskip.

Under it doarp falt ek in diel fan de buorskip Allardsoog en in stikje fan it doarp Waskemar. It leit yn in gebiet mei fakânsjeparken en der binne in soad mooglikheden om te rekreëarjen. Der is in iepenloftswimbad en it grutste doalhôfpark fan Noard-Nederlân. 
Bakkefean is ek in forensedoarp; in soad ynwenners binne foar it wurk oriïntearre op plakken as Drachten, Ljouwert, It Hearrenfean en (yn mindere mjitte) Grins en Assen.

4.2. Sigerswâld

It doarp Sigerswâld leit yn in healiepen oant iepen heechfeanûntginningsgebiet, op de grins tusken it boarnegebiet fan it Keningsdjip en de noardlike sângrêd. Yn 2021 telde Sigerswâld 835 ynwenners. Eartiids wiene der trije wenkearnen, yn it noarden ûntwikkele in buorskip by de skâns him ta it selsstannige doarp Fryske Peallen. Yn it suden waard Bakkefean in selsstannich doarp. En yn it midden, It Foarwurk, ûntstie it hjoeddeistige Sigerswâld. Yn de Midsiuwen stie der in úthôf fan it kleaster fan Smelle Ie. De turfwinning betsjutte in nije ympuls foar de streek. It oarspronklike sintrum is no de krusing mei de Bakkefeanster Feart. 
Sigerswâld hat trije wenkearnen: it eigentlike doarp oan de Binnenwei en yn it ferlingde de Bremerwei, de buorskip Foarwurk oant De Wilp en de noardwesthoeke tusken Fryske Peallen en De Wilp, lâns it kanaal en it Langpaed.
 

1. Opsterlânske identiteit

It bysûndere fan Opsterlân leit net allinnich yn de ferskaat fan de lânskipstypen, ek de bewenners en de doarpen hawwe harren eigen kwaliteiten. De ûntwikkelingen dy't har foardienen yn it lânskip en de wen- en wurkomstannichheden fan de befolking hawwe harren spoaren efterlitten yn it lânskip en bydroegen oan de foarming fan de identiteit fan de bewenners yn de ferskate doarpen. De Fryske taal is in wichtige ferbinende faktor binnen de sechstjin doarpen en trijeëntweintich buorskippen fan Opsterlân. It doarpse karakter fan de gemeente wurdt troch ynwenners koestere en it ‘ús ken ús’ is kenmerkend foar de doarpskultuer: op strjitte groetet men elkoar, der hearsket gearhing en der is sprake fan in sterke sosjale bining. De bewenners fan de doarpen binne grutsk op it eigen doarp en harren ferline en sy fiele har ferbûn mei de bysûndere skaaimerken fan it lânskip, sawol natuerlik as troch minskehannen makke. 

Wichtich foar de werkenberheid en de Opsterlânske identiteit binne njonken it lânskip de kultuerhistoarysk weardefolle- en monumintale gebouwen, sa as de keuterbuorkerijtsjes, de steatlike pannen fan Beetsterzwaag en de lângeaden fan Olterterp en Bakkefean, de tsjerken, koetshuzen, skoalgebouwen, karakteristike buorkerijen en arbeiderswenningen, en oar kultureel erfgoed as klokkestuollen, grêfmonuminten en grinspeallen. Dêrneist befettet ús ‘boaiemargyf’ noch in soad spoaren, sawol sichtber as ûnsichtber. Se litte sjen hoe't minsken yn Opsterlân eartiids libben en wurken. Identiteit wurdt ek foarme troch ymmaterieel erfgoed, sa as ferhalen fan en oer eartiids, troch keunstuterings as muzyk en toaniel, troch ambachten, gebrûken, tradysjes en feesten. Se jouwe in gefoel fan ferbûnheid mei foarige generaasjes en binne de muoite wurdich om troch te jaan oan generaasjes dy't folgje.

2. De âldste delsettings oan it Keningsdjip

Opsterlân makket diel út fan regio de Fryske Wâlden. De namme Opsterlân komt fuort út de eardere Aldfryske beneaming Upsaterland. It ferwiist mooglik nei de bewenners dy't har fêstigen yn delsettings op de heger lizzende sângrêden boppe en ûnder it Keningsdjip, ek wol bekend as it Alddjip of de Boarn, en op it hegere gebiet oan de sydrivier de Wispel. Archeologyske fynsten litte sjen dat der al sprake wie fan bewenning yn de âlde stientiid.[2] De bekendste archeologyske fynst yn Opsterlân is de yn 1939 fûne fûstbile fan Wynjeterp, dy't in skatte âlderdom fan 100.000 jier hat. Der binne boppedat tal fan fjoerstienfynplakken oantroffen, ûnder mear tichtby Oerterp, Bakkefean en Sigerswâld. Fynsten besteane út pylkpunten, fiskhakjes, skrabbers en oare ark hearrend ta de Hamburg-, Magdalénien- en Creswellkultuer (jonge paleolityske kultueren út de perioade 35.000-10.000 f. Kr.). Ek út de middenstientiid (sa. 10.500 f.Kr.-sa. 6000 f.Kr.), dêr't lytse fjoerstiennen ark kenmerkend foar binne, binne ferskate fynplakken bekend. Boppedat leine der ferskate grêfheuvels yn Opsterlân. Yn de rin fan de brûnstiid (2000-800 f.Kr.) liket de oanwêzigens fan bewenners te ferdwinen. It duorre oant nei alle gedachten de lette tsiende iuw foar't der har wer bewenners fêstigen. Archeologyske fynsten út resintere perioades litte sjen dat de bewenning yn Opsterlân fan doe ôf in trochgeand proses wie: yn Sigerswâld waarden de restanten fan in izersmelterij fûn en tichtby Bakkefean, Sigerswâld en Nij Beets binne der spoaren fan midsiuwske hússteden mei feanpotten en stookplakken (mei resten fan bolpotten) fûn.

De bewenning konsintrearre him foaral lâns de Boarn. Der is oantoand dat der op ferskate plakken in âld tsjerkhôf lei; dit wie de oarspronklike lokaasje fan de wenkearnen. De bewenning ferpleatste him lykwols stadichoan hieltyd fierder fan de rivier ôf, wêrtroch't de kenmerkende lintbebouwing ûntstie mei hjir en dêr in mear konsintrearre bewenning: de hjoeddeistige doarpen. It lint fan doarpen dat boppe de Boarn lei bestie út Beetsterzwaag, Olterterp, Oerterp en Sigerswâld, it lint besuden de Boarn út Terwispel, Lippenhuzen, Himrik en Wynjewâld. De plakken Lúkswâld, Langezwaag, Koartezwaag foarmen in lytser lint oan de Wispel. De doarpen hawwe elk in eigen karakter en histoarje, wêrtroch't der net allinnich sprake is fan in Opsterlânske identiteit, mar ek fan ferskate doarpsidentiteiten. 

3. De Opsterlânske identiteit en de doarpsidentiteiten

Wurden dy't passe by Opsterlanners binne ûndernimmend, selsrêdsum, nuchter en beskieden. De minsken binne earlik, betrouber, rjochtoan en soms in bytsje eigenwiis. Der hearsket in mentaliteit fan trochpakke en benammen yn de lytsere doarpen, fan ‘tegearre dingen dwaan’; ynwenners fiele har ferantwurdlik foar de kwaliteit fan de leefomjouwing en drage graach harren stientsje by oan de beskikberheid fan ferskate foarsjennings. In soad foarsjennings yn de doarpen wurde troch ynwenners fan de doarpen sels beheard, sa as ferskate sportakkommodaasjes, doarpshuzen en (natuer)swimbaden. De ynwenners fan Lúkswâld ûnderhâlde sels mei-inoar de hûndert jier âlde sweefmûne dy't jierliks brûkt wurdt tidens it doarpsfeest. Opsterlân hat sterke sosjale struktueren en de ynwenners foarmje in hechte mienskip. Minsken út ferskate lagen fan de maatskippij kenne elkoar fia de in soad sport-, muzyk-, sang-, en toanielferienings. Terwispel, besteande út sawat 1000 ynwenners, hat mar leafst 12 buertferienings. 

Njonken oerienkomsten binne der ek ferskillen, net allinnich tusken it eastlike en westlike diel fan Opsterlân, mar ek binnen de doarpen sels, dy't fuortkomme út de eigen pleatslike skiednis. Sa is Beetsterzwaag fanâlds it sitplak fan it Opsterlânske bestjoer. Beetsterzwaag wie al yn de midsiuwen it sintrum fan de gritenij Opsterlân. 

Adellike en patrysjerske grutgrûnbesitters lieten yn en bûten it doarp stylfolle lânhuzen en grutte bosken nei. Olterterp wie yn de achttjinde iuw hast hielendal yn besit fan de famylje Van Boelens. De Roodbaardtuinen yn beide doarpen binne oant fier bûten de gemeentegrinzen bekend. Troch de goede berikberheid fia de A7 is Beetsterzwaag de ôfrûne desennia in winske wenlokaasje wurden, dêr't ek forinzen harren fêstigje. Der bestiet in aktyf ferieningslibben en ynwenners fiele harren tige belutsen by it wol en wee binnen it doarp. Der wurdt in soad oppakt op it mêd fan ûntspanning en kultuer, wêrby't de histoarje fan Beetsterzwaag geregeld in wichtige rol spilet. Boppedat is Beetsterzwaag populêr ûnder byldzjende keunstners, wat ûnder mear bliken docht út de jierlikse keunstmerk, ferskate (tydlike) eksposysjes en keunsthûs SYB, dat jonge keunstners stimulearret yn harren talintûntwikkeling. De wen- en libbensomstannichheden fan de befolking yn benammen it begoedige Beetsterzwaag en Olterterp stiene yn kontrast mei de wize fan libjen yn de earmere doarpen yn de direkte omjouwing en de doarpen dy't ûntstiene as gefolch fan de feanûntginningen. 

4. De feanterijdoarpen

Yn de dielen fan de gemeente dêr't doarpen ûntstiene út it fean, lykas Nij Beets en Tynje, wiene de libbensomstannichheden meastentiids min. Der hearske earmoede en de befolking libbe yn karige wenten, plaggehutten of houten hutten. De befolking wie sterk opinoar oanwiisd. Feanarbeiders yn de feanterijdoarpen yn it westlike diel fan de gemeente organisearren geregeld feanopstannen mei it doel bettere leanen ôf te twingen. De earmoedige libbensomstannichheden fan de befolking wiene reden foar predikant Ferdinand Domela Nieuwenhuis (1846-1919) om him yn te setten harren lot te ferbetterjen. It sosjalistyske gedachteguod dat hy ûnder mear tidens syn besiken oan Nij Beets ferkundige, soe in wichtich plak ynnimme by de pleatslike befolking; it soarge foar gearhing en ferbining. It sosjale karakter komt ek hjoed de dei nei foaren yn Nij Beets. Der binne tal fan ferienings, der wurde jierliks in doarpsfeest en ‘boartersdei’ foar de bern organisearre. De ynwenners fan Nij Beets koesterje harren ferline en kennis fan de skiednis fan it doarp wurdt libben holden. Hjiryn ferfollet ek it iepenloftmuseum It Damshûs in wichtige rol. It rispingsevenemint Stoppeldei, dat sûnt 2008 alle jierren organisearre wurdt, leit de klam likegoed op it ferline: ûnder mear âlde ambachten, ielrikjen, de ferkeap fan streekprodukten, ringstekken en antike lânboumasines steane sintraal. 

Krekt as Nij Beets is it tichtby lizzende Tynje ûntstien as feanterijdoarp. Mei tank oan de ynpoldering koe it drûchfallen lân brûkt wurde troch feeboeren, lytse koemelkers en húsmanlju (keuterboerkes mei in pear stiks lytsfee dy't ek yn tsjinst wiene by in gruttere boer). Ut ekonomysk eachpunt wei wie de oprjochting fan de koöperative suvelmolkfabryk yn 1916 fan grut belang foar Tynje. Yn it doarp waard in soad koöperatyf organisearre, troch sawol boeren as letter ek de winkellju. Yn Tynje spilet ûnderlinge gearhing en mienskipsgeast noch altyd in wichtige rol. Der is in sûne middenstân ûntstien mei in ferskaat oan faak ienmansbedriuwen en Tynje wie dêrmei in selsfoarsjennend en aktyf doarp mei in hechte mienskip. Hjoed de dei kenmerket it aktive, it selsstannige en it der ‘mei-inoar foar gean’ Tynje en syn bewenners noch altyd. Der wurde ferskate doarpsfeesten organisearre dy't unyk binne foar dit plak, lykas jierlikse winterfeesten mei in braderie. Bysûnder is ek de karnavalsferiening dy't al desennia bestiet. Foarmjouwende dragers foar de identiteit fan it doarp binne de bewarre bleaune lykas de suvelmolkfabryk, it oarlochsmonumint op it algemiene begraafplak, de protte pleatsen, in pear histoaryske pannen oan de haadwei fan it doarp, de swerfstien, de wettermole by de Ulesprong en de mole sûnder wjukken.

Turf ôfsnien út it lege heidegebiet waard nei ferskate dielen fan Nederlân ferfierd. Tradisjoneel spile de 'vlecke' in rol. De Gordyk , no it grutste plak yn Opsterlân, spile in sintrale rol yn 'e turfwinning, as in plak dêr't guod ymportearre, opslein en ferhannele waarden, en as in trochfierhaven foar turf nei Amsterdam fia de Opsterlânske Kompanjonsvaart. Ek hjir wiene de libbensomstannichheden strang. De ynwenners fan De Gordyk wiene al yn 'e santjinde iuw aktive ûndernimmers en betûft yn 'e hannel. Dêrom krigen de minsken fan Gorredijk de bynamme 'hânklappers'. Ek yn 'e tiid fan doe De Gordyk kinne dizze skaaimerken noch fûn wurde: De Gordyk is in plak mei in aktyf ûndernimmend klimaat, organisearret twa grutte jiermerken yn 't jier, en hat ek elke woansdeitemiddei in algemiene merk. Aktyf ûndernimmerskip, in hannelsgeast en in "kin-do"-mentaliteit binne karakteristyk foar de ynwenners fan De Gordyk De súdliker lizzende doarpen Luxwoude, Jonkerslân en Langezwaag, yn it earstoan doarpen dy't mar út in pear boerefamyljes bestienen, hienen har útwreiding te tankjen oan turfwinning en turfwinning. 

Hoewol't Fryske Peallen en Sigerswâld yn it easten fan de gemeente lizze, hawwe ek dizze doarpen harren oarsprong yn de feanterij. Sy binne yn de achttjinde iuw ûntstien as ûntginningsdoarp yn it heechfeangebiet, ek hjir libbe de befolking yn grutte earmoede. Fryske Peallen bestie lykwols al folle langer en wie, foardat de feanterij doarpsfoarming feroarsake, diel fan de Fryske wetterliny. Fryske Peallen hie yn eardere tiden in skâns. De skâns is yn 2014 wer foar in part opboud en fungearret as “lieu de memoire”; in plak fan oantinken, dêr't minsken dúdlik makke wurdt dat it giet om in bysûnder punt yn it lânskip. It sosjalistyske aspekt dat fan grutte ynfloed wie op de feanterijdoarpen yn it westen fan Opsterlân wie yn Fryske Peallen en Sigerswâld minder oanwêzich. Yn doarpen yn it noardeastlike diel fan de gemeente as ek yn Wynjewâld spile religy in wichtige en ferbinende rol yn it deistich libben fan de doarpsbewenners. Benammen yn Oerterp wie it leauwe bepalend foar de sosjale struktuer binnen it doarp. It leauwe is yn al dizze doarpen ek no noch tige wichtich. Yn Oerterp ûnderhâlde de ynwenners harren kontakten ûnderling dêrnjonken yntinsyf fia de 13 sportferienings en de 11 sang- en muzykferienings. 

In oantal doarpen binne de ôfrûne desennia echte pendelstêden wurden. Mei de komst fan de A7, en dêrtroch de geunstige lizzing yn ferhâlding ta It Hearrenfean of Drachten, is harren karakter feroare. Benammen Beetstersweach, De Gordyk Ureterp, Wijnjewâld en Bakkefean binne populêr ûnder minsken dy't sawol binnen as bûten de gemeentegrinzen wurkje. Troch ûntwikkelingen yn 'e lêste desennia is de befolking fan Opsterlân in miks fan berne en getogen Opsterlanners waans foarâlden hjir harren woartels hiene, en 'nijkommers' dy't har yn ien fan 'e doarpen nei wenjen setten hawwe fanwegen harren wurk en de oantreklike wenomjouwing.