Gordyk Hegedyk
Om 1600 hinne, doe't it fean benoarden Koartsweagen yn ûntginning nommen waard, waard de Hegedyk by it Gorrevean trochgroeven om de wûne turf ôffiere te kinnen en it fean te ûntwetterjen. Op it krúspunt fan de feart en de wei waard yn 1630 in brêge boud. Dit wie it begjin fan it ûntstean fan ‘flecke’ De Gordyk.
Ambachts- en keaplju fêstigen harren om dit krúspunt hinne. De Gordyk ûntwikkele him ta trochfierhaven fan turf en hannelsintrum. Ek krige it in fersoargingsfunksje foar it omlizzende gebiet. Yn de twadde helte fan de santjinde iuw waard De Gordyk ek fan strategysk belang en yn 1672 waard der in skâns oanlein. De besteande bewenning kaam yn dizze skâns te lizzen. Der waard in herfoarme tsjerke boud binnen de skâns, dêr't no it tsjerkhôf oan de Tsjerkewâl leit.
Yn 1735 en 1877 waard de herfoarme tsjerke fan De Gordyk ferboud en fergrutte. De tsjerke lei in stikje fan de huzen ôf. De Gordyk hoegde yn 1830 gjin nij begraafplak oan te lizzen om't de tsjerke wat fierder fan de bewenning ôf lei. In diel fan de ynwenners waard begroeven op it tsjerkhôf fan Koartsweagen. Om 1927 hinne waard in nij gemeentlik begraafplak oanlein oan de Hegedyk. It tsjerkhôf oan de Tsjerkewâl waard ek noch lang brûkt foar begraffenissen. Yn 1984 waard it tsjerkegebou ôfbrutsen om't it yn minne steat wie. Herstel wie te djoer. It late úteinlik ta sluting fan it begraafplak. In diel fan de muorren fan de tsjerke binne noch te sjen. Njonken it gemeentlik begraafplak oan de Hegedyk waarden sawol it tsjerkhôf oan de Tsjerkewâl as it tsjerkhôf fan Koartsweagen eigendom fan de gemeente.
Gemeentlik begraafplak Hegedyk
Yn 1909 waard dúdlik dat der in nij begraafplak nedich wie, om't der gjin romte mear wie op it tsjerkhôf oan de Tsjerkewâl. Der wie gjin romte om it tsjerkhôf fan Koartsweagen út te wreidzjen, dus waard der besletten om in stikje grûn te sykje krekt bûten De Gordyk. It stik grûn dêr't men it begraafplak oanlizze woe, hearde ta de pastorijguod fan de herfoarme tsjerke fan Koartsweagen. De grutte wie 1,75 hektare. Op âlde kaarten is te sjen dat op dizze lokaasje of der flakby ek al earder in ‘old kerckhof’ lei.
Yn 1925 waard it earste ûntwerp makke foar it Algemiene begraafplak fan De Gordyk troch boukundige c.q. gemeenteargitekt Christiaan van Wamel (1890-1953). It Algemiene Begraafplak oan de Hegedyk is stifte yn 1927. De tekeningen fan it ûntwerp binne makke yn 1929. Troch de fiver wie it in bysûnder ûntwerp foar dy tiid. Efter de sintrale yngong leine paden om in rûne fiver hinne. Dêrefter, in bytsje heger lizzend, wie in fjild mei romte foar 456 grêven. Dizze wiene ferdield oer 8 fakken. Sintraal oan de ein fan it haadpaad stie in baarhûske. It grêfterrein is ophongen mei de útgroeven grûn út de fiver. Om't de grêffjilden heger leine as it paad, waard der in trep fan bakstien yn ekspresjonistyske styl mitseld. De trep hat in nei bûten krullende bakstiennen balustrade. It begraafplak waard op 19 july 1929 iepene.
Ein 1941 die gemeentewurken in foarstel ta útwreiding oan it kolleezje fan boargemaster en wethâlders. It doel wie om nochris 476 grêven te meitsjen, ferdield oer 4 fakken. Yn 1942 is it begraafplak útwreide oan de efterside. Mei dizze romte wie by de oanlis fan it earste diel al rekken holden. De besetter besleat lykwols om de útwreiding stil te lizzen. Yn 1946 wie de útwreiding klear. It klokhûs kaam doe yn 'e midden fan it begraafplak te lizzen. De útwreiding wie ek in ûntwerp fan Van Wamel. Yn 1947 waard it earste grêf yn it nije gedielte yn gebrûk nommen.
It klokhûs is no yn gebrûk as bewarplak foar ûnderhâldsark fan it begraafplak. It klokhûs is ek ûntwurpen troch Christiaan van Wamel. It is boud yn 1928 yn in oan it ekspresjonisme besibbe boustyl. Yn 1950 waard it baarhûske oan de efterside ferlinge yn itselde materiaal. Yn de toer hinget in lûdklok út 1952, makke troch bekende klokmakker Jacobus van Bergen út Midwolda. Dizze ferfangt in achttjinde-iuwske klok fan Cyprianus Crans fan Inkhuzen, ôfkomstich út Himrik, dy't yn 1943 yn beslach nommen waard troch de besetters. Op 5 maaie 1946 waard der direkt efter de yngong in monumint pleatst foar alle boargerslachtoffers, fersetslju en militêren yn tsjinst fan it Nederlânsk Keninkryk tusken 1940-1945. De ûntwerper wie Nicolaas van der Kreek (1896-1967).
Yn 1963 wie it grutste diel fan de grêven beset. Der wiene plannen om opnij út te wreidzjen. Uteinlik waard keazen foar in útwreiding fan it tsjerkhôf fan Koartsweagen. Yn 1975 waarden der plannen makke foar in opbierromte.
Lizzing yn it lânskip
Oan de útstrieling en it stedsboukundige diel is net folle feroare. Lâns de Hegedyk waarden tusken de âldere wenten ferskate nije frijsteande wenten boud. Yn de jierren sechstich waard in nijbouwyk oan dizze kant fan De Gordyk boud. Oan de súdlike kant fan it begraafplak waard de Hans de Jongwei oanlein. It begraafplak is grutter as 1 hektare. De helte dêrfan hat grêven, de oare helte in fiver, paden en opbierhûs. Fan de Hegedyk ôf liket it begraafplak op in park, benammen troch de grutte fiver. It begraafplak leit krekt binnen it bestimmingsplan De Gordyk Kom. De perselen deromhinne hawwe in agraryske bestimming en falle ûnder it Bestimmingsplan Bûtengebiet.
Oanlis en griene aspekten
De rûne fiver spilet in wichtige rol binnen it ûntwerp. Om de fiver hinne, en oan de foarkant om it oarlochsmonumint hinne, binne lege grienbliuwende strûken plante. De ynrjochting fan it terrein is symmetrysk. Om de fiver en it âldste diel mei de acht fakken hinne is in kuierrûn oanlein mei skelpepaden. Der steane knotwylgen by de paden lâns. De âldste tekeningen fan it ûntwerp litte twa farianten foar de beplanting sjen. De beplanting is yn de rin fan de jierren fernijd. De oanlis fan de foartún is noch wol werkenber, mar de symmetry is ferbrutsen troch de bou fan in opbiergebou. Yn beide hoeken tusken de fiver en it begraafplak is in breed stik mei rododendrons.
Inkele taksusbeammen om de fiver hinne binne noch diel fan de oarspronklike beplanting. Yn it ferline waard it âldste diel fan it begraafplak skieden fan it foarste diel mei de fiver troch in hege, dûbele taksushage. Ek it midden fan it âlde diel hie in snoeide taksus. It middendiel op de útwreiding hie in taksushage. In diel dêrfan is der noch altyd, mar is no in lege hage. Dit soarget foar mear trochútsjoch oer it hiele begraafplak.
It âldste diel fan it begraafplak bestiet út acht gersperken mei grêven, ferdield troch skelpepaden. De grêffjilden binne bedutsen mei gers. It nijere diel bestiet út fjouwer perken mei grêfrigen yn it gers en dêrtusken smelle skelpepaden. Oan de grins fan de kuierrûn en it begraafplak stiet in konifearehage. Op de krusings stiene eartiids konifearen. It grien op it begraafplak wurdt no wat minder útwreide ûnderholden as yn it begjin fan de iuw. De steat fan ûnderhâld is goed.
It begraafplak, it tagongsstek en de klokkestoel (baarhûs) binne ryksmonumint. Op 17 maaie 1999 binne sy oanwiisd as ryksmonumint (nûmer 513155) en op 14 septimber fan dat jier ynskreaun yn it ryksmonuminteregister. It stikje útwreiding dat it baarhûs krige yn 1950 falt net ûnder it ryksmonumint om't it net âld genôch is. De oanlis fan it gemeentlik begraafplak en de trep is fan algemien kultuerhistoaryske en lânskiplike wearde troch de goede kwaliteit fan it ûntwerp. In ienfâldich, mar dochs lykmjittich oanlein begraafplak, yn de styl fan de Amsterdamske Skoalle, is seldsum binnen Fryslân en is dêrom beskerme.
Typology fan de grêfmonuminten
Wierskynlik binne in protte grêfmonuminten al ferdwûn of ferfongen. De grêfkultuer hat dêrtroch in mingder byld krigen. Fan it begjin ôf binne der al net folle hurdtsiennen grêfstiennen pleatst. Mar dy binne der wol west, sa lit âld byldmateriaal sjen. Der waarden yn de perioade nei de oplevering fan it begraafplak benammen grêfmonuminten pleatst dy't kenmerkend binne foar in oergongsfaze. It wiene monuminten mei in saakliker styl en modernere foarmjouwing, mar soms noch wol mei âlde symboalen. Ek op de útwreiding binne der in tal opfallende grêfmonuminten te sjen. Op dit diel fan it begraafplak binne der ek jongere grêfmonuminten. Se binne makke fan bysûnder materiaal of mei in bysûndere foarm, dy't kenmerkend is foar de perioade nei de Twadde Wrâldoarloch. Hoewol't in protte grêfmonuminten noch hielendal of foar in part hurdtsien befetsje, binne der ek allerhanne oare materialen oanwêzich. Der binne in protte ferskillende symboalen te sjen.
Benammen op it âlde diel fan it begraafplak binne grêfmonuminten te finen, dy't troch de foarmjouwing, materiaal of symbolyk ynteressant binne. Ek binne der persoanen begroeven dy't wichtich wiene foar de skiednis fan De Gordyk en Koartehimmen yn de tweintichste iuw. De grêfmonuminten binne benammen fan lokaal-genealogysk belang en wurde net fan rykswege beskerme.
