De Gordyk Hegedyk
Om 1600 hinne, doe't it turf benoarden Kortezwaag yn rekultivaasje brocht waard, waard de Hegedyk by Gorreveen trochgroeven om it wûne turf te ferfieren en it turf ôf te wetterjen. Yn 1630 waard in brêge boud op 'e krusing fan it kanaal en de dyk. Dit markearre it begjin fan 'e foarming fan 'vlecke'. De Gordyk .
Ambachtslju en keaplju festigen har om dizze krusing hinne. De Gordyk ûntwikkele him ta in trochfierhaven foar turf en in hannelssintrum. It krige ek in tsjinstfunksje foar de omjouwing. Yn 'e twadde helte fan 'e santjinde iuw, De Gordyk It wie ek fan strategysk belang, en yn 1672 waard in skâns boud. De besteande delsetting kaam binnen dizze skâns te lizzen. In herfoarme tsjerke waard binnen de skâns boud, dêr't no it tsjerkhôf oan de Kerkewal leit.
Yn 1735 en 1877, de Herfoarme tsjerke fan De Gordyk renovearre en útwreide. De tsjerke stie op koarte ôfstân fan 'e huzen. De Gordyk Yn 1830 wie der gjin needsaak foar it oanlizzen fan in nij tsjerkhôf, om't de tsjerke wat fierder fan 'e wenwyk ôf lei. Guon fan 'e ynwenners waarden begroeven op it tsjerkhôf fan Kortezwaag. Om 1927 hinne waard in nij gemeentlik tsjerkhôf oanlein oan 'e Hegedyk. It tsjerkhôf oan 'e Kerkewal waard ek lange tiid brûkt foar begraffenissen. Yn 1984 waard it tsjerkegebou sloopt, om't it yn minne steat wie. Restauraasje wie te djoer. Dit late úteinlik ta de sluting fan it tsjerkhôf. In part fan 'e tsjerkemuorren binne noch sichtber. Neist it gemeentlik tsjerkhôf oan 'e Hegedyk waarden sawol it tsjerkhôf oan 'e Kerkewal as it tsjerkhôf fan Kortezwaag eigendom fan 'e gemeente.
Gemeentlik begraafplak Hegedyk
Yn 1909 waard dúdlik dat in nij tsjerkhôf nedich wie, om't der gjin romte mear wie op it tsjerkhôf oan de Kerkewal. Der wie gjin romte om it tsjerkhôf fan Kortezwaag út te wreidzjen, dat dêrom waard besletten om in stik lân te keapjen. Sykje krekt bûten De Gordyk It stik lân dêr't it tsjerkhôf komme soe, hearde ta de pastorije-eigendommen fan 'e Herfoarme Tsjerke fan Kortswaag. De grutte wie 1,75 hektare. Alde kaarten litte sjen dat der earder op dit plak of yn 'e buert in 'âld kerckhof' stien hat.
Yn 1925 waard it earste ûntwerp makke foar it Algemiene Begraafplak fan De Gordyk troch konstruksje-yngenieur en gemeentearsjitekt Christiaan van Wamel (1890-1953). De Algemiene Begraafplak oan de Hegedyk waard stifte yn 1927. De ûntwerptekeningen waarden makke yn 1929. Fanwegen de fiver wie it in opmerklik ûntwerp foar syn tiid. Efter de sintrale yngong leine paden om in rûne fiver hinne. Dêr efter, wat heger lizzend, wie in fjild mei romte foar 456 grêven. Dizze wiene ferdield oer 8 seksjes. In mortuarium stie sintraal oan 'e ein fan it haadpaad. De begraafplakken waarden ferhege mei de grûn dy't út 'e fiver groeven wie. Omdat de begraafplakken heger leine as it paad, waard in bakstiennen trep yn ekspresjonistyske styl boud. De trep hat in nei bûten bûgde bakstiennen balustrade. De begraafplak waard iepene op 19 july 1929.
Ein 1941 die de ôfdieling gemeentlike wurken in foarstel foar in útwreiding fan 'e kolleezje fan de boargemaster en wethâlders. It doel wie om nochris 476 grêven te meitsjen, ferdield oer 4 seksjes. Yn 1942 waard it tsjerkhôf oan 'e efterkant útwreide. Mei dizze romte wie al rekken holden by de oanlis fan it earste diel. De besettingsmacht besleat lykwols de útwreiding te stopjen. De útwreiding waard yn 1946 foltôge. De klokketoer waard doe yn it sintrum fan it tsjerkhôf pleatst. De útwreiding waard ek ûntwurpen troch Van Wamel. Yn 1947 waard it earste grêf yn it nije diel yn gebrûk nommen.
It klokhûs is no yn gebrûk as bewarplak foar ûnderhâldsark fan it begraafplak. It klokhûs is ek ûntwurpen troch Christiaan van Wamel. It is boud yn 1928 yn in oan it ekspresjonisme besibbe boustyl. Yn 1950 waard it baarhûske oan de efterside ferlinge yn itselde materiaal. Yn de toer hinget in lûdklok út 1952, makke troch bekende klokmakker Jacobus van Bergen út Midwolda. Dizze ferfangt in achttjinde-iuwske klok fan Cyprianus Crans fan Inkhuzen, ôfkomstich út Himrik, dy't yn 1943 yn beslach nommen waard troch de besetters. Op 5 maaie 1946 waard der direkt efter de yngong in monumint pleatst foar alle boargerslachtoffers, fersetslju en militêren yn tsjinst fan it Nederlânsk Keninkryk tusken 1940-1945. De ûntwerper wie Nicolaas van der Kreek (1896-1967).
Yn 1963 wie it grutste diel fan de grêven beset. Der wiene plannen om opnij út te wreidzjen. Uteinlik waard keazen foar in útwreiding fan it tsjerkhôf fan Koartsweagen. Yn 1975 waarden der plannen makke foar in opbierromte.
Lizzing yn it lânskip
Oangeande it uterlik en de stedsplanningsaspekten is der net folle feroare. Oan 'e Hegedyk binne ferskate nije frijsteande huzen tusken de âldere huzen boud. Yn 'e jierren '60 waard oan dizze kant fan in nije wenwyk ûntwikkele. De Gordyk boud. De Hans de Jongwei waard oanlein oan 'e súdkant fan it tsjerkhôf. It tsjerkhôf is grutter as 1 hektare. De helte hat grêven, de oare helte in fiver, paden en in mortuarium. Fan 'e Hegedyk ôf liket it tsjerkhôf op in park, benammen troch de grutte fiver. It tsjerkhôf leit krekt binnen it bestimmingsplan. De Gordyk Kom. De omlizzende perselen hawwe in agraryske oantsjutting en falle ûnder it Bestimmingsplan Lânlik Gebiet.
Oanlis en griene aspekten
De rûne fiver spilet in wichtige rol binnen it ûntwerp. Om de fiver hinne, en oan de foarkant om it oarlochsmonumint hinne, binne lege grienbliuwende strûken plante. De ynrjochting fan it terrein is symmetrysk. Om de fiver en it âldste diel mei de acht fakken hinne is in kuierrûn oanlein mei skelpepaden. Der steane knotwylgen by de paden lâns. De âldste tekeningen fan it ûntwerp litte twa farianten foar de beplanting sjen. De beplanting is yn de rin fan de jierren fernijd. De oanlis fan de foartún is noch wol werkenber, mar de symmetry is ferbrutsen troch de bou fan in opbiergebou. Yn beide hoeken tusken de fiver en it begraafplak is in breed stik mei rododendrons.
Inkele taksusbeammen om de fiver hinne binne noch diel fan de oarspronklike beplanting. Yn it ferline waard it âldste diel fan it begraafplak skieden fan it foarste diel mei de fiver troch in hege, dûbele taksushage. Ek it midden fan it âlde diel hie in snoeide taksus. It middendiel op de útwreiding hie in taksushage. In diel dêrfan is der noch altyd, mar is no in lege hage. Dit soarget foar mear trochútsjoch oer it hiele begraafplak.
It âldste diel fan it begraafplak bestiet út acht gersperken mei grêven, ferdield troch skelpepaden. De grêffjilden binne bedutsen mei gers. It nijere diel bestiet út fjouwer perken mei grêfrigen yn it gers en dêrtusken smelle skelpepaden. Oan de grins fan de kuierrûn en it begraafplak stiet in konifearehage. Op de krusings stiene eartiids konifearen. It grien op it begraafplak wurdt no wat minder útwreide ûnderholden as yn it begjin fan de iuw. De steat fan ûnderhâld is goed.
It begraafplak, it tagongsstek en de klokkestoel (baarhûs) binne ryksmonumint. Op 17 maaie 1999 binne sy oanwiisd as ryksmonumint (nûmer 513155) en op 14 septimber fan dat jier ynskreaun yn it ryksmonuminteregister. It stikje útwreiding dat it baarhûs krige yn 1950 falt net ûnder it ryksmonumint om't it net âld genôch is. De oanlis fan it gemeentlik begraafplak en de trep is fan algemien kultuerhistoaryske en lânskiplike wearde troch de goede kwaliteit fan it ûntwerp. In ienfâldich, mar dochs lykmjittich oanlein begraafplak, yn de styl fan de Amsterdamske Skoalle, is seldsum binnen Fryslân en is dêrom beskerme.
Typology fan de grêfmonuminten
Wierskynlik binne in protte grêfmonuminten al ferdwûn of ferfongen. De grêfkultuer hat dêrtroch in mingder byld krigen. Fan it begjin ôf binne der al net folle hurdtsiennen grêfstiennen pleatst. Mar dy binne der wol west, sa lit âld byldmateriaal sjen. Der waarden yn de perioade nei de oplevering fan it begraafplak benammen grêfmonuminten pleatst dy't kenmerkend binne foar in oergongsfaze. It wiene monuminten mei in saakliker styl en modernere foarmjouwing, mar soms noch wol mei âlde symboalen. Ek op de útwreiding binne der in tal opfallende grêfmonuminten te sjen. Op dit diel fan it begraafplak binne der ek jongere grêfmonuminten. Se binne makke fan bysûnder materiaal of mei in bysûndere foarm, dy't kenmerkend is foar de perioade nei de Twadde Wrâldoarloch. Hoewol't in protte grêfmonuminten noch hielendal of foar in part hurdtsien befetsje, binne der ek allerhanne oare materialen oanwêzich. Der binne in protte ferskillende symboalen te sjen.
Benammen yn it âlde diel fan it tsjerkhôf kinne grêfmonuminten fûn wurde dy't nijsgjirrich binne fanwegen har ûntwerp, materiaal of symbolyk. Yndividuen dy't wichtich wiene foar de skiednis fan De Gordyk en Kortezwaag yn 'e tweintichste iuw. De grêfmonuminten binne benammen fan lokaal genealogysk belang en wurde net beskerme troch de nasjonale oerheid.
