1944: Evakuees yn Opsterland

Under de Twadde Wrâldoarloch kamen tûzenen evakuees út Súd- en East-Nederlân yn Fryslân telâne. Ek yn Opsterland waarden in protte opfongen, faak by gastgesinnen of yn gebouwen lykas Harinxma State en Lauswolt. Argyfstikken litte sjen hoe't de gemeente en lokale kommisjes de opfang organisearren en hokker útdagings dêrby spilen.

Yn 2025 fiere wy 80 jier befrijing. Frijheid is net fanselssprekkend, ek no binne wy tsjûge fan konflikten yn de wrâld, wat derfoar soarget dat der grutte streamen minsken in feilich hinnekommen sykje. Minsken dy't earne oars in feilich plak sykje, is yn elke oarloch in weromkommend ferskynsel. Yn 1944 kaam der yn Nederlân in grutskalige beweging fan evakuees op gong út dielen dy't hurd troffen waarden troch de oarloch. Dêrby kamen alderhande praktyske aspekten nei foaren, wêrûnder de húsfesting. Talloze gastgesinnen iepenen harren doarren foar de ûtheimden. Famyljes út ûnder oare Roermond, IJmuiden en Arnhim moasten ynienen hûs en hiem efterlitte, om't se yn de fjoerliny telâne kamen. Yn it gemeenteargyf dizze kear in pear dokuminten mei korrespondinsje tusken de gemeente Opsterland en de Kommissaris Ofbier Boargerbefolking (tsjintwurdich Kommissaris fan de Kening) yn Ljouwert, in funksje dy't doe útfierd waard troch baron fan Harinxma thoe Slooten. It jout ynsjoch yn de manier wêrop't de opfang yn syn wurk gie.

In grutte stream minsken

Op 3 novimber 1944 waard dúdlik dat Friesland oan 'e foarjûn stie fan in grutte ynstream fan flechtlingen út it suden fan Nederlân. Dêrom waarden de boargemasters fan 'e Friese gemeenten troch de Kommissaris foar de Evakuaasje fan 'e Boargerbefolking yn Leeuwarden byinoar roppen. It ûnderwerp fan 'e diskusje wie de 'Evakuaasjefraach'. In gearkomste hjiroer stie pland foar 31 oktober 1944. De earste sifers dy't sirkulearren sprutsen oer sa'n 12.000 minsken dy't út 'e Achterhoek, Gelderlân, nei Friesland kamen. It plan wie om harren ûnder te bringen yn gemeenten benoarden de spoarline Harns-Grins en de gemeente Achtkarspelen. Ek út Limburch kaam in stream minsken nei it noarden. De evakuaasje wie yn opdracht fan 'e Dútske Wehrmacht. Troch gefjochten twongen de befolking om nei it noarden te ferhúzjen. Dit barde te foet. Dêrtroch wiene de ôfstannen sawat 25 kilometer deis. Ferfier waard regele fanút Ommen, fia De Wijk, Meppel en It Hearrenfean, sadat it grutste part fan 'e ferwachte 12.000 minsken fia Leeuwarden har bestimming berikke koene. In groep fan sawat 3.000 minsken waard ek fia de rûte ferfierd. De Gordyk -Drachten-Surhústerfean-Buitenpost ferfierd, om de gemeenten Achtkarspelen en Kollumerlân en Nieuwkruisland te berikken. Foar dizze groep waard dat ferwachte fan Opsterlân, en benammen De Gordyk , soe help regele wurde. Der waard rûsd dat in groep fan sa'n 1.000 minsken deis trochkamen De Gordyk om te lieden.

Ofstimming en planning

In protte doarpen en stêden hienen lokale evakuaasjekommisjes. Om derfoar te soargjen dat alles soepel ferrûn, waard ynformaasje tillefoanysk of 'troch in ferpleechkundige' oan it Komitee trochjûn. De Gordyk hoe't de reis ferrûn. Hjirnei moasten de flechtlingen fan in spesifike lokaasje ophelle wurde en fan waarm iten foarsjoen wurde. Hjirfoar waard de help fan 'e Sintrale Keuken ynroppen. Fierder wie it de bedoeling dat se út Drachten ophelle wurde soene. De Gordyk mei hynder en wein. De Kommisje Drachten moast hjir ek op 'e tiid fan ynformearre wurde. De Gordyk waard beskôge as in tuskenstop. Medysk personiel waard frege om op 'e tiid klear te wêzen foar de siken. Al yn 1942 wie in spesjale lokale evakuaasjekommisje oprjochte dy't himsels in liedende rol joech oangeande sokke grutte groepen dy't foarbygongen.

Kapasiteitsproblemen

Ek yn Opsterlân waarden evakuees opfongen. Hoe goed de tariedingen ek wiene, der ûntstienen op in bepaald momint problemen mei de kapasiteit. Op 8 febrewaris 1945 waard oan de Kommissaris Offier Boargerbefolking te kennen jûn dat de kapasiteit ûnfoldwaande wie foar noch mear minsken. Fan de gemeente Opsterlân waard ferwachte om yn totaal 4.000 opfangplakken te kreëarjen. Under oare troch it ûnderrinnen fan de polders wie der in sterke fermindering fan de opfangkapasiteit: der soe in fermindering wêze fan 2.600 plakken. Opsterlân hie op dat stuit al teminsten 1.391 evakuees opfongen. Dúdlik waard dat mear minsken opfange in grut probleem opleverje soe. Yn de berekkening wie boppedat gjin rekken holden mei it grutte tal bern en hongerevakuees dat al opfongen waard. Wol stelden de polderbestjoeren en lokale evakuaasjekommisjes in list op fan húshâldings dy't foar evakuaasje yn oanmerking kamen. Sy krigen de kâns om sels in plak te sykje binnen de gemeente.

Harinxma State en Lauswolt

Lokaasjes dêr't opfang regele waard, wiene ûnder oare yn Harinxma State en yn inkele fertrekken fan Lauswolt. Dizze lokaasjes waarden brûkt foar de ‘evakuaasje fan it R.K. stichte “De Stiennen Trappen”’. Harinxma State waard sels folslein brûkt foar de opfang. Men hie hjir 16 grutte en lytsere keamers, de keuken, gong, souder, gongen, souterrain, 2 badkeamers en de hiele tún ta harren beskikking. Lauswolt stelde 5 grutte ûnmeubilearre keamers, 2 meubilearre keamers en 2 lytse ûnmeubilearre keamers beskikber. Ek de wente fan de húsknecht waard brûkt. Om te beoardieljen hokker kosten de opfang mei him meibrocht hie, waard der yn augustus 1945 in ûndersyk ynsteld troch de gemeente nei de hierwearde en it ôffieren fan de privaattonnen troch de pleatslike reinigingstsjinst. Om't de evakuaasje foarskreaun wie troch de militêre oerheid, koe de oanbrochte skea opjûn wurde en waard fergoede. Fierder liet de húsknecht witte dat der skea wie oan in flierkleed yn syn keamer, oan it seil fan de keukenflearen en de gongrinner wie troch it protte gebrûk fersliten rekke. Ek wiene 8 waskommen brutsen. Mei de evakuaasjekommisje moast ôfstimd wurde hoe't de kosten fergoede wurde soene.