1944: Evakuees yn Opsterland
Under de Twadde Wrâldoarloch kamen tûzenen evakuees út Súd- en East-Nederlân yn Fryslân telâne. Ek yn Opsterland waarden in protte opfongen, faak by gastgesinnen of yn gebouwen lykas Harinxma State en Lauswolt. Argyfstikken litte sjen hoe't de gemeente en lokale kommisjes de opfang organisearren en hokker útdagings dêrby spilen.
Yn 2025 fiere wy 80 jier befrijing. Frijheid is net fanselssprekkend, ek no binne wy tsjûge fan konflikten yn de wrâld, wat derfoar soarget dat der grutte streamen minsken in feilich hinnekommen sykje. Minsken dy't earne oars in feilich plak sykje, is yn elke oarloch in weromkommend ferskynsel. Yn 1944 kaam der yn Nederlân in grutskalige beweging fan evakuees op gong út dielen dy't hurd troffen waarden troch de oarloch. Dêrby kamen alderhande praktyske aspekten nei foaren, wêrûnder de húsfesting. Talloze gastgesinnen iepenen harren doarren foar de ûtheimden. Famyljes út ûnder oare Roermond, IJmuiden en Arnhim moasten ynienen hûs en hiem efterlitte, om't se yn de fjoerliny telâne kamen. Yn it gemeenteargyf dizze kear in pear dokuminten mei korrespondinsje tusken de gemeente Opsterland en de Kommissaris Ofbier Boargerbefolking (tsjintwurdich Kommissaris fan de Kening) yn Ljouwert, in funksje dy't doe útfierd waard troch baron fan Harinxma thoe Slooten. It jout ynsjoch yn de manier wêrop't de opfang yn syn wurk gie.
In grutte stream minsken
Op 3 novimber 1944 waard dúdlik dat Fryslân op 'e drompel stie fan in grutte ynstream fan flechtlingen út it súdlike diel fan Nederlân. Dêrom waarden de boargemasters fan de Fryske gemeenten byinoar roppen troch de Kommissaris Ofbier Boargerbefolking yn Ljouwert. Underwerp fan it petear wie it ‘Evakuaasjefraachstik’. Op 31 oktober 1944 waard dêroer in oerlis ynplend. De earste sifers dy't de rûnte diene, fertelden oer sa'n 12.000 persoanen dy't nei Fryslân kamen fanút de Achterhoek, Gelderlân. It plan wie om harren ûnder te bringen yn gemeenten benoarden de spoarline Harns-Grins en gemeente Achtkarspelen. Ek fanút Limburch kaam der in stream minsken nei it noarden. De evakuaasje wie op befel fan de Dútske Wehrmacht. Fjochtaksjes twongen de befolking rjochting it noarden te lûken. Dit gie te foet. Ofstannen dy't ôflein waarden wiene dêrom sawat 25 kilometer deis. Wol waard der transport regele fan Ommen ôf, fia De Wijk, Meppel en It Hearrenfean, sadat it grutste part fan de ferwachte 12.000 minsken fia Ljouwert nei harren bestimming koe. Der waard ek in groep fan sawat 3.000 persoanen fia it trajekt De Gordyk-Drachten-Surhústerfean-Bûtenpost ferfierd, om sa de gemeenten Achtkarspelen, en Kollumerlân en Nijkrúslân te berikken. Foar dizze groep waard ferwachte dat der fanút Opsterlân, en dan benammen De Gordyk, help regele wurde soe. Men rûsde yn dat der deis in groep fan sa'n 1.000 persoanen troch De Gordyk laat wurde soe.
Ofstimming en planning
In protte doarpen en stêden hiene lokale evakuaasjekommisjes. Om alles yn goede banen te lieden, waard der telefoanysk of ‘per ordonnâns’ trochjûn oan Komitee De Gordyk hoe't de reis ferrûn. Hjirnei moasten de flechte minsken ophelle wurde fan in bepaalde lokaasje en wurde foarsjoen fan waarm iten. Hjirfoar waard de help ynroppen fan de Sintraale keuken. Fierder wie it de bedoeling dat sy fanút Drachten ophelle waarden út De Gordyk mei hynder en wein. Komitee Drachten moast hjirfan ek op 'e tiid op de hichte steld wurde. De Gordyk waard beskôge as tuskenstop. Medysk personiel waard frege op 'e tiid klear te stean foar de siken. Al yn 1942 wie der in spesjale lokale evakuaasjekommisje oprjochte dy't him by sokke grutte trochreizgjende groepen in liedingjaande taak tabediele.
Kapasiteitsproblemen
Ek yn Opsterlân waarden evakuees opfongen. Hoe goed de tariedingen ek wiene, der ûntstienen op in bepaald momint problemen mei de kapasiteit. Op 8 febrewaris 1945 waard oan de Kommissaris Offier Boargerbefolking te kennen jûn dat de kapasiteit ûnfoldwaande wie foar noch mear minsken. Fan de gemeente Opsterlân waard ferwachte om yn totaal 4.000 opfangplakken te kreëarjen. Under oare troch it ûnderrinnen fan de polders wie der in sterke fermindering fan de opfangkapasiteit: der soe in fermindering wêze fan 2.600 plakken. Opsterlân hie op dat stuit al teminsten 1.391 evakuees opfongen. Dúdlik waard dat mear minsken opfange in grut probleem opleverje soe. Yn de berekkening wie boppedat gjin rekken holden mei it grutte tal bern en hongerevakuees dat al opfongen waard. Wol stelden de polderbestjoeren en lokale evakuaasjekommisjes in list op fan húshâldings dy't foar evakuaasje yn oanmerking kamen. Sy krigen de kâns om sels in plak te sykje binnen de gemeente.
Harinxma State en Lauswolt
Lokaasjes dêr't opfang regele waard, wiene ûnder oare yn Harinxma State en yn inkele fertrekken fan Lauswolt. Dizze lokaasjes waarden brûkt foar de ‘evakuaasje fan it R.K. stichte “De Stiennen Trappen”’. Harinxma State waard sels folslein brûkt foar de opfang. Men hie hjir 16 grutte en lytsere keamers, de keuken, gong, souder, gongen, souterrain, 2 badkeamers en de hiele tún ta harren beskikking. Lauswolt stelde 5 grutte ûnmeubilearre keamers, 2 meubilearre keamers en 2 lytse ûnmeubilearre keamers beskikber. Ek de wente fan de húsknecht waard brûkt. Om te beoardieljen hokker kosten de opfang mei him meibrocht hie, waard der yn augustus 1945 in ûndersyk ynsteld troch de gemeente nei de hierwearde en it ôffieren fan de privaattonnen troch de pleatslike reinigingstsjinst. Om't de evakuaasje foarskreaun wie troch de militêre oerheid, koe de oanbrochte skea opjûn wurde en waard fergoede. Fierder liet de húsknecht witte dat der skea wie oan in flierkleed yn syn keamer, oan it seil fan de keukenflearen en de gongrinner wie troch it protte gebrûk fersliten rekke. Ek wiene 8 waskommen brutsen. Mei de evakuaasjekommisje moast ôfstimd wurde hoe't de kosten fergoede wurde soene.
Mear ynformaasje
By Tresoar is mear te lêzen oer de ûnderfiningen fan evakuees, harren gastgesinnen en de opfang: Tresoar - Twadde Thús | Evakuees en harren Fryske gastgesinnen yn WOII
Ofbyldingsgalery
