Bewenningsskiednis
De gemeente Opsterlân hat in lange en bysûndere skiednis. Fan de earste jagers oant midsiuwske doarpen en lettere ûntginningen: it gebiet feroare hieltyd mei klimaat, natuer en de minsken dy't hjir wennen. Hjirûnder fine jo in oersjoch per perioade.
Paleolitikum (âlde stientiid – oant 9.600 f.Kr.)
Lânskip en libben
Yn waarme fazen libben hjir Neandertalers. Se swalken om yn lytse groepen en jagen op grut wyld, lykas rindieren en hynders. Letter kamen de earste moderne minsken (Homo sapiens). Sy folgen de keppels yn it iepen toendralânskip oan de ein fan de iistiid.
Ark en kampeminten
Neandertalers en lettere jagers makken fjoerstiennen ark: fûstbilen, skrabbers, spitsen en klingen. Se ferbleaune op heger sân, by wetter en by it Keningsdjip lâns. By Oerterp is in tige grut jagersplak út de Hamburchkultuer ûndersocht, mei tûzenen fynsten.
Wat feroare
As it kâlder waard, lutsen minsken en bisten súdlik. Om 30.000 f.Kr. ferdwûnen de Neandertalers. Dêrnei naam Homo sapiens it gebiet oer.
Wichtige lokale feiten
- Fûstbile fan Wynjewâld (sa. 110.000 jier âld).
- Oerterp: grutste Nederlânske fynplak fan de Hamburchkultuer.
- Fynsten ek by Bakfean, Duerswâld, Sigerswâld en Nij Beets.
Mesolitikum (middenstientiid – 9.600 oant 4.900 f.Kr.)
Lânskip en libbenswize
It klimaat waard waarmer; der groeiden leafbosken. Minsken libben as jagers-fiskers-samlers. Se bleaune langer op ien plak en swalken seizoensbûn om.
Fynsten en plakken
Der binne in protte lytse en fine ark fûn (mikroliten). Bekende fynplakken lizze op dekseardrêgen en by wetter. Bakfean levere as earste yn Nederlân in dúdlik middenstientiidkamp op. Yn Nij Beets waard in elantsgewei fûn, mooglik ritueel efterlitten.
Iten en technyk
Men jage op hart, elant en wyld swyn, fûn fisk en sammele nuten en beien. Der binne spoaren fan koalkuilen en koalstiennen en soms bonke- of houten saken.
Wichtige lokale feiten
- Fêste kampplakken by Bakfean (klassike fynst út 1928).
- In protte mesolityske fynsten by Oerterp, Sigerswâld, Olterterp/Heidehuzen, Beetstersweach en De Himrik.
- Koalkuilen op it ferhege tsjerkhôf fan Sigerswâld (2012).
Neolitikum (stientiid – 4.900 oant 2.000 f.Kr.)
Oergong nei boeren
Om 4.900 f.Kr. ferskynden de earste boeren. Se ferbouden nôt (û.o. ienkoarn, emmertarwe), holden fee en wennen yn houten huzen. Ierdewurk en slipe stiennen bilen binne kenmerkend.
Trachterbekerkultuer
Dizze groep is bekend fan de hunebêden (bûten Opsterlân). Yn ús gemeente binne in protte ierdewurkdiggels, bilen, mielstiennen en slypstiennen fûn. Allardseach is in topfynplak mei ryk fersierd ierdewurk en bilen. Yn Bakkefean binne spoaren fan flakgrêven en in wurkplak foar pylkpunten oantroffen.
Nije groepen oan de ein
Yn de lettere nije stientiid komme de Ienkelgrêf/Stânfuotbeker- en Klokbekerkultuer. Sy begroeven minsken yn grêfheuvels en brûkten nije lânbouhelpmiddels, lykas de heakploech.
Wichtige lokale feiten
- Allardseach: tige wichtich fynplak Trachterbekerkultuer.
- Bakkefean: flakgrêven, fersierd ierdewurk, ark.
- Bilen en hamers û.o. yn Oerterp, Duerswâld, Wynjewâld en by de Beakendyk lâns.
Brûnstiid (2.000 – 800 f.Kr.)
Brûns en hannel
Brûns (koper + tin) kaam fan bûten it lân. Hjir waarden brûnzen bilen, spearen, sieraden en messen brûkt. Yn Bakkefean en Wynjewâld binne sokke fynsten dien; soms mooglik as offer yn fean of wetter.
Boerehiemen en gebouwen
Buorkerijen waarden grutter. Fee stie ynpandich yn it wen-stâlshûs. Spikers (nôtskuorren op peallen) stiene op it hiem. Bemesting mei dong soarge foar bettere rispingen.
Begraven en grêfheuvels
Yn de iere brûnstiid waarden deaden yn grêfheuvels begroeven; letter ek yn urnen. Yn en om Allardseach, Bakkefean, Duerswâld en De Himrik binne noch grêfheuvels te sjen of oantoand.
Wichtige lokale feiten
- Brûnzen bilen en spearen by Bakkefean; striidbile yn it Keningsdjip-gebiet.
- Grêfheuvels: û.o. Allardseach (meartal), Bakkefean en Duerswâld.
- Spoaren fan spikers by opgravings Ald-Oerterp en Ald-Wynjewâld.
Izertiid (800 – 12 f.Kr.)
Lânbou yn lytse kavels
Mei izeren ark waard it bewurkjen fan grûn makliker. Boeren brûkten faak lytse, omwâle ikkers (raatakker). Yn Opsterlân binne gjin wissige raatakker fûn, yn de omkriten wol.
Bewenning en grêfrituelen
Der binne urnen en skerven bekend by Allardseach en Bakkefean. It wiete fean wreide him út; it waard dreger om hjir te wenjen. Grutte dielen rekken (tydlik) ûntfolke.
Bysûndere fynst letter yn de tiid
De ferneamde muntenskat fan Terwispel (161 sulveren sceatta’s, fûn yn 1863) lit ier-midsiuwske aktiviteit sjen yn it feangebiet.
Wichtige lokale feiten
- Losse izertiidfynsten by Bakkefean en Allardseach.
- Útwreidzjend fean: tydlik minder bewenning.
- Muntenskat Terwispel (7e–8e iuw) fûn yn it fean.
Romeinske tiid en iere midsiuwen (12 f.Kr. – 1000)
Min bewenning, wol kontakt
Opsterlân wie doe foar in grut part sompich. Der binne min spoaren fan fêste bewenning, mar wól losse fynsten: munten, sieraden en wapens wize op kontakt en trochtrek.
Start ûntginning fanút it westen
Fan de 9e–10e iuw ôf begjinne ûntginnings fanút it klaaigebiet fia de Boarn. Der ûntsteane lytse wenplakken op hegere stripen en terpen by feanwetters lâns.
Wichtige lokale feiten
- Sulveren munt by Ureterp, gouden fibula by Mersken/Siegerswâld, swurd by it Keningsdjip.
- Iere ûntginnings by Feanhop (buorgemeente) en benedenrin Boarn.
Folle en lette midsiuwen (1000 – 1500)
Untginne, ôfwetterje, bewenje
Boeren ûntwetterje it fean mei sleatten heaks op beken. Sa ûntsteane lange, smelle opstrekkende kavels en lintdoarpen by de hege sânrêgen lâns: o.a. Beetsterzwaag, Olterterp, Ureterp, Siegerswâld, Duerswâld, Wynjewâld, Himrik, Lippenhuzen en Terwispel.
Tsjerken, kleasters en âlde tsjerkhôven
Der komme parochys en kapellen. By Bakkefean lei de úthof/kleaster Mariënhof. Yn it lânskip binne spoaren fan âlde tsjerkhôven (“âld/old tsjerkhôf”) te finen, faak tichter by it Keningsdjip as de hjoeddeistige tsjerken. Under mear by Wynjewâld, Lippenhuzen, Olterterp en Beetsterzwaag.
Pleatsen en hiemen
Opgravings toane midsiuwske pleatstypen (Gasselte en Pesse) en spikers. Hiemen leine yn linten en wiene faak omjûn troch greppels. De doarpen “skoden” yn de rin fan de tiid súdliker of noardliker mei mei de ûntwettering.
Wichtige lokale feiten
- Mariënhof (úthof Smelle Ie) by Bakkefean; grêft, pún en tsjerkhôfspoaren.
- Wynjewâld en Ureterp: opgroeven hiemen/pleatsen (12e iuw).
- Âlde tsjerkhôven by Wynjewâld, Lippenhuzen, Olterterp en Beetsterzwaag; ferskowing fan bewenningslinten sichtber.
Nije tiid (1500 – hjoed)
Fean en nije doarpen
Yn de nije tiid waard it fean op grutte skaal ôfgroeven. Dêrtroch feroare it lânskip sterk en ûntstienen nije feandoarpen lykas Nij Beets en Tynje.
Wetterliny en skânsen
Opsterlân makke diel út fan de Fryske Wetterliny. Der leine skânsen by û.o. Fryske Peallen en Bakkefean. De Stjerranskâns by Bakkefean is in bysûndere oefenskâns út de 18e iuw en noch sichtber yn it lânskip.
Fynsten út de nije tiid
Opgravings leverje in soad gebrûksfoarwerpen op: glês, ierdewurk, gespen, kûgels en gewichten. Se fertelle oer it deistich libben, hannel en militêre aktiviteiten.
Wichtige lokale feiten
- Feanwinning: ûntstean Nij Beets en Tynje.
- Stjerranskâns (Bakkefean) en skâns Fryske Peallen as ûnderdiel fan de Wetterliny.
- Resinte fynsten yn Bakkefean (glês ± 1500, gespen, donderbúskûgel).
Mear ynformaasje
