De Gordyk Begraafplak oan de Kerkewal
De Herfoarme Tsjerke fan De Gordyk waard boud yn 1683 en foel oant 1698 ûnder in mienskiplik tsjerkefâdij mei Kortezwaag. It tsjerkhôf oan de Kerkewal yn De Gordyk lei earder binnen de wâl fan De Gordyk Om 1830 hinne wie it perseel sawat 2.370 m² grut. De tsjerke en it tsjerkhôf wiene tagonklik fia in paad dat fan 'e Kerkewal ôf rûn.
Yn 1818 wiene der sa'n 30 grêven yn de tsjerke en 194 op it tsjerkhôf. Oer it gebrûk fan it tsjerkhôf yn de njoggentjinde iuw is net folle bekend. Wol diene de tsjerkefâden yn 1864 in oprop oan de eigners fan grêven om harren te melden. Wa't dit net die, ferlear it eigendom. Yn 1897 waard in deselde oprop dien. Miskien wie der romtegebrek en besochten sy romte te meitsjen. Yn 1920 krige de gemeente it fersyk fan “De Lêste Eare” om sa gau mooglik in nij begraafplak te stiftsjen. De gemeenteried bespruts de mooglikheden hjirfoar yn 1924. Yn 1926 waard it nije begraafplak oan de Hegedyk yn gebrûk nommen en fan dat momint ôf rekke de Tsjerkewâl minder yn gebrûk. Al yn 1929 waard der sprutsen oer de sluting fan it tsjerkhôf, mar sluting liet noch tsientallen jierren op him wachtsje. De lêste begraffenis wie yn 1966.
Fan 1972 ôf fûnen der oerlis plak tusken de gemeente en de tsjerkewachters oer de oanwinst fan 'e tsjerke en it tsjerkhôf. Yn 1975 fregen de tsjerkewachters om it tsjerkhôf mei weromwurkjende krêft te sluten. Yn 1971 waard it tsjerkegebou oanwiisd as ryksmonumint fanwegen de preekstoel en de gevelstiennen. De tsjerke waard yn 1985 sloopt fanwegen syn ferfallen steat. In pear gevelstiennen binne noch yn it oerbleaune diel fan 'e foargevel ferwurke. In oar diel fan 'e gevelstiennen hat in plak fûn yn 'e Ontmoetingskerk fan De Gordyk yn 'e Schansburg.
De gemeente Opsterlân waard yn 1985 eigner fan it tsjerkhôf. De tsjerkfâdij koe it herstel fan de tsjerke net betelje en der wie ek gjin reden om de tsjerke langer te behâlden. De gemeente kocht it terrein fan de tsjerkfâdij foar 13.000 gûne en krekt dit bedrach betelle de tsjerkfâdij werom oan de gemeente as kompensaasje foar de ûnderhâldskosten fan it tsjerkhôf. Ek betelle de tsjerkfâdij de sloop. It plan fan de gemeente wie om it terrein te brûken as parkje.
Yn de jierren njoggentich fan de tweintichste iuw ûntstiene der problemen op it tsjerkhôf troch ferwaarloazing en fernieling. Der waard doe in ynventarisaasje útfierd. Yn 1997 waard der ûndersyk dien nei mooglikheden om de grêven te romjen en it tsjerkhôf op te heffen. Ferskate oare belanghawwenden, lykas Pleatslik Belang, makken harren doe soargen om it fuortbestean fan it tsjerkhôf. Inkelde ferfallen grêven waarden fuorthelle en der waard in beukehage plante om it terrein hinne. De flier dy't binnen de âlde fûneminten lei, waard op 'e nij bestrjitte.
Lizzing yn it lânskip
Oant de Twadde Wrâldoarloch leine tsjerke en tsjerkhôf oan de râne fan de bebouwing. De efterkant wie noch greidlân. By de Haadstrjitte lâns waard der hieltyd mear boud, wêrfan't de tunen oan it perseel fan de tsjerke grinzgen. By de Tsjerkewâl lâns lei al sûnt de santjinde iuw in rige mei tichte bebouwing, ek harren tunen leine tsjin it perseel fan de tsjerke oan. Nei 1945 waarden der oan de noard- en noardwestkant nije wenten boud en nije strjitten oanlein: de Jan Eisingastrjitte en de Loaijerstrjitte. In noch iepenbleaune hoeke waard yn de jierren njoggentich ek folboud, wêrtroch't it terrein hielendal tusken de bebouwing kaam te lizzen.
De lokaasje stiet neamd yn it bestimmingsplan. De Gordyk Kom is oanwiisd as "Begraafplak" en wurdt omjûn troch de gebouwen oan 'e Hoofdstraat mei de oantsjutting "Sintrum" en de huzen mei de oantsjutting "Wenjen".
Oanlis en griene aspekten
Yn it ferline hie it tsjerkhôf mar in pear griene eleminten. Alde foto's litte sjen dat it in plak wie sûnder de griene grins dy't der hjoed de dei is. Oan de yndieling is sûnt 1985 net folle feroare. Oan it paad dat fan 'e Kerkewal nei it tsjerkhôf liedt, stiet in mingde hage. Oan 'e ein dêrfan stiet in lindebeam, rjochts fan 'e fûneminten. Hjir stie ek eartiids in konifeer. Ferskate jisken binne ek ferdwûn troch sykte. Der is in soad grien om it plak hinne. It terrein sels bestiet út gers; der rinne gjin paden tusken de grêven. De omwâling wurdt foarme troch in bûkehage, dy't oan 'e efterkant ûnderbrutsen wurdt troch in wâl, dy't diel útmakket fan 'e âlde wâl (fersterking) fan De Gordyk ôfbyldet. Op in pear plakken binne de grêfmonuminten omjûn troch oerwoekere grien. In part fan 'e muorreresten is ek oerwoekere mei klimop en oare planten.
Typology fan de grêfmonuminten
In bysûnder ûnderdiel fan it tsjerkhôf binne de bewarre bleaune fûneminten en de tsjerkeflier mei hurdstiennen sarkjes. Dizze âlde sarkjes binne opnommen yn de bestrjitting en lykje net mear op harren eardere plak te lizzen. De stiennen binne hast allegear achttjinde-iuwsk. Der binne yntusken ek inkelde grêfstiennen ferdwûn. Troch waarsomstannichheden is der ferwaring optreden by de noch oanwêzige sarkjes, wêrtroch't se min te lêzen binne. Wol binne se fêstlein yn de database Fryske memorabilia troch Hessel de Walle. Hjiryn kinne jo de âlde teksten fan de stiennen noch lêze.
Yn it ferline wie it tsjerkhôf tichtbefolke mei grêfstiennen. Allinnich in oerbliuwsel hjirfan is oerbleaun. Wat der oer is, is yn goede steat. Fierder wiene oant koartlyn in protte rjochtmjittige easkers bekend. De grêfmonuminten binne in goede fertsjintwurdiging fan 'e njoggentjinde en iere tweintichste-ieuske begraffeniskultuer yn Fryslân. It grutste part bestiet út hurdstien. Fan 'e tweintichste iuw ôf binne de graniten grêfmonuminten benammen nijsgjirrich. It tsjerkhôf hat in moaie kolleksje grêfstiennen dy't betsjutting hawwe foar de skiednis fan Fryslân fanwegen har ûntwerp, symbolyk, materiaal, of de persoanen dy't derop neamd binne. De Gordyk .
