Gordyk Tsjerkhôf oan de Tsjerkewâl
De Herfoarme tsjerke fan De Gordyk waard boud yn 1683 en foel oant 1698 ûnder in mienskiplike tsjerkefâdij mei Koartsweagen. It tsjerkhôf oan de Tsjerkewâl yn De Gordyk lei eartiids binnen de skâns fan De Gordyk. Om 1830 hinne besloech it perseel sa'n 2.370 m². De tsjerke en it tsjerkhôf wiene berikber fia in paad dat rûn fan de Tsjerkewâl ôf.
Yn 1818 wiene der sa'n 30 grêven yn de tsjerke en 194 op it tsjerkhôf. Oer it gebrûk fan it tsjerkhôf yn de njoggentjinde iuw is net folle bekend. Wol diene de tsjerkefâden yn 1864 in oprop oan de eigners fan grêven om harren te melden. Wa't dit net die, ferlear it eigendom. Yn 1897 waard in deselde oprop dien. Miskien wie der romtegebrek en besochten sy romte te meitsjen. Yn 1920 krige de gemeente it fersyk fan “De Lêste Eare” om sa gau mooglik in nij begraafplak te stiftsjen. De gemeenteried bespruts de mooglikheden hjirfoar yn 1924. Yn 1926 waard it nije begraafplak oan de Hegedyk yn gebrûk nommen en fan dat momint ôf rekke de Tsjerkewâl minder yn gebrûk. Al yn 1929 waard der sprutsen oer de sluting fan it tsjerkhôf, mar sluting liet noch tsientallen jierren op him wachtsje. De lêste begraffenis wie yn 1966.
Fan 1972 ôf wiene der petearen tusken gemeente en tsjerkefâden oer de oername fan tsjerke en tsjerkhôf. Yn 1975 frege de tsjerkefâdij it tsjerkhôf te sluten mei weromwurkjende krêft. Yn 1971 waard it tsjerkegebou ryksmonumint fanwegen de preekstoel, en de gevelstiennen. De tsjerke waard ôfbrutsen yn 1985 fanwegen de boufallige steat. Der binne noch inkele gevelstiennen yn it restant fan de foargevel mitselre. In oar diel fan de gevelstiennen hat in plakje krigen yn de Untmoetingskerk fan De Gordyk oan de Skânsburch.
De gemeente Opsterlân waard yn 1985 eigner fan it tsjerkhôf. De tsjerkfâdij koe it herstel fan de tsjerke net betelje en der wie ek gjin reden om de tsjerke langer te behâlden. De gemeente kocht it terrein fan de tsjerkfâdij foar 13.000 gûne en krekt dit bedrach betelle de tsjerkfâdij werom oan de gemeente as kompensaasje foar de ûnderhâldskosten fan it tsjerkhôf. Ek betelle de tsjerkfâdij de sloop. It plan fan de gemeente wie om it terrein te brûken as parkje.
Yn de jierren njoggentich fan de tweintichste iuw ûntstiene der problemen op it tsjerkhôf troch ferwaarloazing en fernieling. Der waard doe in ynventarisaasje útfierd. Yn 1997 waard der ûndersyk dien nei mooglikheden om de grêven te romjen en it tsjerkhôf op te heffen. Ferskate oare belanghawwenden, lykas Pleatslik Belang, makken harren doe soargen om it fuortbestean fan it tsjerkhôf. Inkelde ferfallen grêven waarden fuorthelle en der waard in beukehage plante om it terrein hinne. De flier dy't binnen de âlde fûneminten lei, waard op 'e nij bestrjitte.
Lizzing yn it lânskip
Oant de Twadde Wrâldoarloch leine tsjerke en tsjerkhôf oan de râne fan de bebouwing. De efterkant wie noch greidlân. By de Haadstrjitte lâns waard der hieltyd mear boud, wêrfan't de tunen oan it perseel fan de tsjerke grinzgen. By de Tsjerkewâl lâns lei al sûnt de santjinde iuw in rige mei tichte bebouwing, ek harren tunen leine tsjin it perseel fan de tsjerke oan. Nei 1945 waarden der oan de noard- en noardwestkant nije wenten boud en nije strjitten oanlein: de Jan Eisingastrjitte en de Loaijerstrjitte. In noch iepenbleaune hoeke waard yn de jierren njoggentich ek folboud, wêrtroch't it terrein hielendal tusken de bebouwing kaam te lizzen.
It terrein stiet yn it bestimmingsplan De Gordyk Kom beneamd as bestimming “Begraafplak” en wurdt omjûn troch de pannen fan de Haadstrjitte mei de bestimming “Sintrum” en de wenten mei de bestimming “Wenje”.
Oanlis en griene aspekten
Eartiids hie it tsjerkhôf net folle griene eleminten. Alde foto's litte sjen dat it in terrein wie sûnder griene omranning sa't dat no it gefal is. Nei 1985 is der net folle feroare oan de oanlis. By it paad lâns dat nei it tsjerkhôf liedt fan de Tsjerkewâl ôf stiet in mingde hage. Oan de ein dêrfan stiet in linebeam, rjochts fan de fûneminten. Eartiids stie hjir ek in nullebeam. Ek inkelde eskebosken binne ferdwûn troch sykte. Om it terrein hinne is der in soad grien oanwêzich. It terrein sels bestiet út gers, der binne gjin paden oanwêzich tusken de grêven troch. De omheining wurdt foarme troch in beukehage, dy't oan de efterkant ûnderbrutsen wurdt troch in wâl, dat in diel fan de âlde omwâling (skâns) fan De Gordyk ferbyldet. Op inkelde plakken wurde de grêfmonuminten omjûn troch trochsketten grien. Ek in diel fan de muorreresten is oergroeid mei klimop en oare planten.
Typology fan de grêfmonuminten
In bysûnder ûnderdiel fan it tsjerkhôf binne de bewarre bleaune fûneminten en de tsjerkeflier mei hurdstiennen sarkjes. Dizze âlde sarkjes binne opnommen yn de bestrjitting en lykje net mear op harren eardere plak te lizzen. De stiennen binne hast allegear achttjinde-iuwsk. Der binne yntusken ek inkelde grêfstiennen ferdwûn. Troch waarsomstannichheden is der ferwaring optreden by de noch oanwêzige sarkjes, wêrtroch't se min te lêzen binne. Wol binne se fêstlein yn de database Fryske memorabilia troch Hessel de Walle. Hjiryn kinne jo de âlde teksten fan de stiennen noch lêze.
Eartiids wie it tsjerkhôf tige ticht fol mei grêfstiennen. Dêrfan is noch in restant oerbleaun. Dat wat der noch is, ferkeart yn goede steat. Ek wiene der koartlyn noch in soad rjochthawwenden bekend. De grêfmonuminten binne in goede werjefte fan de njoggentjinde en iere tweintichste-iuwske grêfkultuer yn Fryslân. It grutste part bestiet út hurdstien. Ut de tweintichste iuw binne benammen de grêfmonuminten fan granyt ynteressant. It tsjerkhôf hat in moaie hoemannichte grêfstiennen dy't troch harren foarmjouwing, symbolyk, materiaal of troch de neamde persoanen fan belang binne foar de skiednis fan De Gordyk.
