
1925 - De Saksyske pleats yn Opsterlân
De skat fan 'e moanne fan dizze moanne giet oer Saksyske pleatsen yn Opsterlân. Yn it argyf fûnen wy in foto makke troch Hein van der Vliet út Lippenhuzen. It toant in achttjinde-ieuske Saksyske pleats dy't yn it proses fan sloop is. It pân stie yn Duurswoude en wie eigendom fan Harm van der Ploeg. De foto is makke yn 1925.

In Saksyske pleats is ek wol bekend as in Hallehuis. Se waarden typysk fûn yn it súdeasten fan Friesland, benammen op 'e hegere sângrûnen, mar se kamen ek foar yn in lyts diel fan it feangebiet. It is in langwerpich gebou mei trije beuken, besteande út in wenromte, in draaiplak en in stâl. Saksyske pleatsen wiene oarspronklik bedekt mei reid of strie en hiene klaaihouten rânen; letter faak stiennen muorren. Tradisjonele lindebeammen waarden plante foar in Saksysk hûs.
Binnen Opsterlân hawwe eartiids ferskate pleatsen fan it Saksyske type stien. It is bekend dat se stienen yn Duurswoude, Siegerswoude, Ureterp, Lyts-Groningen, Terwispel en Beetstersweach, allegear op in sânrêch. Se waarden lykwols ek sjoen yn it leger lizzende feangebiet. Sa stie bygelyks yn 1949 yn ien fan 'e wiken Wijngaarden by Luxwoude in hûs mei houten frames fan in typysk Saksyske foarm. It adres yn kwestje wie Wijngaarden 53, doe bewenne troch H. Liemburg. It hûs wie lykwols doe ynkoarte en wie dêrtroch net mear maklik te werkennen as in Saksysk hûs. It foarste diel fan it hûs moat neffens de bewenner ek breder west hawwe. Tidens de renovaasje binne de muorretegels yn it foarste diel bewarre bleaun.

Op it saneamde Tweede Pad by Langezwaag, dêr't ek in soad turfgebieten te finen wiene, stie hûsnûmer 328 neist in âld turfgebiet. It waard bewenne troch in beskate J. Post. Dit hûs befette ek sa'n houten frame. Twa steande pylders fan it frame stiene frij yn 'e romte fan 'e skuorre. Houten frames hiene ek yn 'e wenkeamer stien. Trije swiere balken, fan 23 by 14 sm, leine dwars troch de keamer. Oan 'e úteinen wiene pinnen wêrmei't de balken earder oan 'e steande pylders ferbûn wiene. Yn Lippenhuizen stie in lytse Saksyske pleats fan in beskate J. Tolman. Yn syn besit wiene steande pylders mei kraagstenen oanwêzich yn 'e wenkeamer.

Saksyske huzen waarden benammen fûn yn heger lizzende sângebieten, mar hoe is dit type hûs yn 'e feangebieten telâne kommen? Der wie wierskynlik gjin erfde tradysje. Hoewol't der yn 'e rin fan 'e ieuwen tusken Saksen en Friezen fermingd is, is it ûnbekend hoe fier dy ynfloed útwreide. Fierder is der in gebrek oan Saksyske ierdewurkfynsten yn 'e feangebieten. De bou begûn hjir pas nei turfwinning, om 1750 hinne, en de bekende Saksyske huzen dy't yn 'e sângebieten leinen wiene al flink âlder. De ynspiraasje kin komme fan it feit dat, sjoen it beheinde bouoerflak, minsken fertsjinste seagen yn it legere plafond fan in Saksysk hûs, wêrtroch't mear nôt opslein wurde koe. Yn in Saksysk houtskeletûntwerp waard de haadbalke leger pleatst. Yn Saksyske pleatsen waard nôt op peallen (balkeholtes) boppe de haadbalken opslein. Yn 'e Friese pleatsstyl waard it opslein yn houtskeletbakken of "gollen". Fanút dat perspektyf wie in Saksyske pleatsstyl dêrom effisjinter.


Yn Saksyske pleatsen yn Súdeast-Fryslân stiene de kij tusken de houten peallen yn in lege stâl of potstâl. In potstâl hie in put fan sawat in meter djip dêr't it fee yn stie, mei de koppen oan 'e râne fan it fiederpaad. Om't dizze put fol rekke mei dong en boeren der ek strie en turf yn ferspraatten, kaam it fee fansels heger. Yn 'e maitiid waard de ynhâld brûkt as dongstof. Foar gebieten dêr't mar in bytsje fee hâlden waard en benammen nôt ferboud waard - en yn dizze regio's ek rogge en boekweit - wie de Saksyske boustyl it meast ideaal.
Oft de ynwenners eins fan Saksyske komôf wiene, bliuwt in iepen fraach, hoewol dit wis liket, benammen foar regio's lykas Donkerbroek en Haule. Dit wie wierskynlik ek it gefal yn Hoarnstersweach. Mear as 150 jier lyn waard dêr noch frij gewoan in Saksysk (Stellingwerfsk) dialekt sprutsen. Yn alle gefallen wurdt dizze boustyl allinnich fûn yn 'e sângebieten dy't grinzgje oan it Saksyske (Stellingwerfsk) gebiet. Benoarden it feangebiet Ureterp - Drachten wie dizze boustyl ûnbekend. It is dêrom opfallend dat Saksyske boustilen net allinnich op 'e hegere sânrêgen fûn waarden, mar ek foarkamen yn it feangebiet, dat oer it algemien as Frysk gebiet beskôge wurdt.
De measte Saksyske pleatsen binne yn 'e rin fan 'e tiid ferdwûn, of oergongsfoarmen fan boustilen hawwe bestien. It âldste type wurdt omskreaun as in langhûs. Dit type pleats is bewarre bleaun oan 'e Bûtewei yn Hemrik. It gebou is oanwiisd as ryksmonumint. Hemrik waard troch amateur-archeolooch Hein van der Vliet beskôge as in sintrum fan Saksyske delsetting. Yn 'e jierren 1950 ûntduts hy hjir spoaren fan teminsten 12 Saksyske pleatsen oer in ôfstân fan in pear kilometer. De âldste datearre út 1568, neffens it muorreanker. Dit hûs, dat net mear bestiet, hie in binnenmuorre dy't opmerklik boud wie mei kleasterstiennen yn leem, krekt lykas de foargevel, dy't ek boud wie fan kleasterstiennen. Lettere typen hienen in dwersdoorsnede oan 'e efterkant, lykas de foto fan it sloopte hûs sjen lit.

